23 Julie 00:34
Kaapstad Verander Area

Sondag

17°C / 11°C

Wind 20km/h

Reënval 0

Humiditeit 61%

Maandag

17°C / 8°C

Wind 14km/h

Reënval 0

Humiditeit 64%

Dinsdag

14°C / 12°C

Wind 40km/h

Reënval 9mm

Humiditeit 63%

Woensdag

13°C / 9°C

Wind 15km/h

Reënval 0

Humiditeit 59%

Donderdag

17°C / 8°C

Wind 13km/h

Reënval 0mm

Humiditeit 56%

Vrydag

17°C / 13°C

Wind 14km/h

Reënval 0

Humiditeit 51%

Boeke
Boeke
Van Heerden ken nes klimtolspeler die trieks
Klimtol, Etienne van Heerden, TAFELBERG, R220
Speel is ’n belangrike tema in hierdie roman. Ludo as hoofkarakter roep immers iets op van homo ludens – die mens as speler.

Toe ek nog op skool was, het daar ’n keer of wat ’n klimtolspeler op ’n oggend in die saal ’n vertoning kom gee. Daardie klimtolkampioene kon verbysterende toertjies uitvoer. Vir weke daarna het ons dan hul toertjies probeer nadoen, totdat klimtolspeel op ’n dag skielik uit die mode was en almal weer in die pouses raakrugby of handtennis begin speel het. Ek het nog nooit nagedink oor wat van daardie klimtolkampioene geword het nie.

In Klimtol vertel Etienne van Heerden ’n storie van só ’n kampioen, Ludo Loeloeraai. Ludo het gedurende die 1960’s van dorp na dorp in die Karoo gery en sy klimtolvaardighede in skoolsale, kerksale en by landbouskoue voor elke denkbare gehoor opgevoer. Vandag is “oom Ludo” ’n bekende gesig waar hy in sy aftreehuisie in Paternoster woon en saans te veel in die kroeg kuier en dan so af en toe probeer om nog ’n triek of twee vir kroeggangers te wys.

Ludo is ’n verhoognaam. Sy eie naam het Ludo lank tevore verruil vir sy “speelnaam” en hy het eintlik die rol van Ludo begin speel. (Ludo is afgelei van die Latynse woord vir “speel”). Hy het as’t ware sy toertjies geword.

Tot sy pa se ergernis volg Ludo nie ná skool ’n gerespekteerde werkloopbaan nie, maar hy aanvaar ’n borgskap van Coca-Cola en hy maak ’n bestaan deur te speel. Hy werk sy vertonings haarfyn uit, oefen gedurig en leef vir die oomblikke wanneer hy homself volkome in die toertjies verloor (en sy gehoor met hom saamneem).

In sy speeldae het Ludo egter ’n ongeluk gehad wat hom steeds pla, ’n gewetenswroeging wat soms soos ’n vlieënde piering by hom opdaag. (Vandaar die bynaam “Loeloeraai” wat Langenhoven se ruimtereisiger oproep.)

Ludo word deur ’n hedendaagse klimtolkampioen opgespoor en sy oorreed hom om saam met haar aan internasionale kompetisies deel te neem. (Daar is regtig sulke internasionale kompetisies – gaan kyk gerus op YouTube!). Die jong meisie Doris blyk egter meer te wees as net ’n bedrewe klimtolkampioen en krap veel meer van sy (en haar) verlede oop.

Vervleg met Ludo Loeloeraai se storie word die verhaal van Snaartjie Windvogel ook vertel. Lesers van In stede van die liefde sal haar onthou as die meisie van Matjiesfontein met die aanleg vir vioolspeel wat deur dwelmhandelaars ontvoer is. In Klimtol word haar verhaal verder vertel – sy oorleef die dwelmsmouse wat haar vier jaar lank as prostituut in Kaapstad gevange hou, ontsnap en beland uiteindelik in Paternoster. Maar vir iemand wat seksuele toertjies uitvoer, is inpas in die gemeenskap onmoontlik.

Speel is ’n belangrike tema in hierdie roman. Ludo as hoofkarakter roep immers iets op van homo ludens – die mens as speler. Spel word in verband gebring met kuns – as mors van tyd, mors met die erns. Spel bied ’n boeiende, betowerende ruimte buite die daaglikse roetine waarheen spelers sowel as gehore meegevoer word. Soos in Die swye van Mario Salviati, word hierdie speelruimte (die “wêreld van die kunswerk”) ook ’n plek van waar anders teruggekyk word na die “gewone” wêreld. Sodoende word vrae aan die gewone wêreld gestel, grense word versit. Die spel word ’n manier om sin te maak van die lewe.

’n Tweede tema wat ook sedert Toorberg soos ’n refrein deur Van Heerden se romans loop, is die klem op skuld. ’n Onafgehandelde verlede bly pla (dink onder andere aan Christine in In stede van die liefde, die hele gemeenskap van Tallejare in Mario Salviati). Demone bly spook, soos in Kikoejoe en Dertig nagte in Amsterdam. In Klimtol word spel ook ’n manier om die demone te besweer en om te oorleef.

Hierdie temas word nie slegs op verhaalvlak as idees hanteer nie. Van Heerden is ’n stilis wat deurgaans met die taal speel soos Ludo klimtol speel. Hy ken al die trieks van vertel en benut hulle effektief.

In sommige van Van Heerden se romans kry mens die indruk dat vertel-trieks baie selfbewus aangewend word. Hier nie. In Klimtol is ’n derdepersoonverteller deurgaans aan die woord, maar die verteller is digby sommige karakters – só naby dat ’n mens die verteller dikwels as eerstepersoonverteller ervaar. Die klein afstand wat tussen verteller en karakter bestaan, skep ’n ruimte vir ironie, dat die leser ook kan agterkom wat die karakter se mistastings is. Deur verskeie herhalende motiewe (o.m. water en honde) word Klimtol ’n digte en komplekse teks ondanks die oënskynlike speelsheid.

Ludo voer aan dat ’n klimtolgooier geleidelik die gehoor se agterdog moet oorwin, hul vertroue moet wen, sodat hulle meegevoer en oorbluf kan word. Van Heerden doen dieselfde deur boeiende karakters te skep, deur die vinnige vloei van gebeurtenisse en die spanning van ’n speurverhaal (lyke spoel immers by Paternoster uit en almal is verdagtes). Klimtol trek die leser speel-speel in ’n ander wêreld in wat jou dwing tot nadenke oor ons bestaan, oor die belang van spel, oor skuld, oor plig, oor eerlikheid, oor oorlewing in hierdie land. – Willie Burger is professor in die departement Afrikaans aan die Universiteit van Pretoria.

.......................................

'n Ander mening:

Roman geen eenvoudige triek

Klimtol is ’n pragtige, oortuigende en onthutsende roman - ’n hoogtepunt in Etienne van Heerden se oeuvre, skryf Annemarié van Niekerk.

Maar toe gebeur daar iets op die pad buite Tweefontein waarna Loeloeraai nooit weer dieselfde was nie. Nou is hy oud en alleen.

"Hy is ’n ou man, reeds grys. Sy oë raak ál blouer hoe langer hy na die see kyk. Hy verlang na die kameravrou wat hy dekades gelede laas gesien het. Die bloedkol op die pad by Tweefontein kan hy nie vergeet nie. Hy woon alleen en sit op sy stoep oor die baai en uittuur met die yo-yo wat uitkatrol van sy vinger. Sy huisie is klein en vierkantig. Dit staan noordoos gedraai met die rug na Paternoster se ergste wind." 

Dit is Ludo Loeloeraai. Hy is ’n yo-yo-speler wat in die sestiger- en sewentiger jare deur die Karoo getoer het met Co-Cola-geborgde vertonings. Hy was jonk, energiek en het gou geleer om ’n showman te wees. Onder sy bewonderaars was ’n kameravrou met wie hy kortstondige maar intense kontak gehad het. Maar toe gebeur daar iets op die pad buite Tweefontein waarna Loeloeraai nooit weer dieselfde was nie. Nou is hy oud en alleen. Hy woon op Paternoster en sy enigste metgesel is sy verlange na sy roemryke dae en sy skuld oor daardie een aand buite Tweefontein. Op sy eie manier probeer Loeloeraai boete doen, maar dit is asof ’n onsigbare mag hom nie toelaat om vir sy skuld te betaal nie, hom nie toelaat om homself te bevry nie. 

Ludo se momente van bevryding bereik hy as hy klimtol speel, as hy triek. Maar dit kom nie vanself nie. Eers moet hy konsentreer op sy tegniek, hom swaar inspan, die bittervrees vir mislukking proe… en dan, byna ongemerk, kom hy los van die wêreld en sy benouende greep. 

Spel/triek staan sentraal in hierdie roman. Maar dit is geen gewone spel nie. Die spel wat hier ter sprake is vereis inspanning en toewyding, en die beloning is groot. Die ruimte waarbinne Ludo homself intriek, word ’n magiese plek waar ’n verhoogde bewussyn en byna ekstatiese verlossing plaasvind, ’n tussenruimte waar die "speler" groter word as sy eie spel en groter word as hyself. Byna te vergelyk met ’n mistieke of hallusinêre belewing. In ’n onlangse onderhoud verwys Van Heerden na hierdie belewingsruimte as ’n "derde ruimte" (’n aanpassing van Homi K. Bhabha se beskrywing van "third space", maar steeds gepas en geldig). 

En dan, uit die bloute eendag, maak Snaartjie Windvogel haar opwagting op Paternoster. Sy kom uit In stede van die liefde (pas in Engels vertaal as In love’s place) toe sy nog op Matjiesfontein gewoon het en ook die "derde ruimte" leer ken het. Sy was vioolspeler en het die krag van musiek verstaan, van speel tot jy nie meer van jouself weet nie, jouself uit jou eie ellende uitspeel. Maar toe het haar pa haar aan "die lang manne" uitgelewer en in Klimtol duik sy op in Paternoster, gestroop van alles, haar viol kwyt. Met seksuele gunsies moet sy ’n geldjie in die sak kry, maar haar liggaam en sy groot geheim hou sy vir haarself. 

Omdat gelyksoortige siele na mekaar toe trek is dit onvermydelik dat Snaartjie en Loeloeraai ’n soort verwantskap ontwikkel. As Ludo nie daarvan vergeet nie, of nie gepreokkupeer is met ander dinge nie, los hy vir haar elke dag naby haar lêplek in die veld ’n kospakkie. Dit word ’n onuitgesproke afspraak. Maar die mens is nie betroubaar nie, en so-ook versaak Ludo soms vir Saartjie, soos wanneer Doris, die fotograafvrou se kleindogter (en later die fotograafvrou self), op Paternoster na hom kom soek. 

Doris is ’n nuwe-generasie klimtolspeler wat nuwe tolle, tegnieke en imago’s gebruik. Saam met haar kry Ludo ook ’n nuwe vashouplek, en keer terug na die kollig. Maar gou besef hy dat die hede ander dinge as net trieks van hom vra: hy is ’n man wat skuld het om te vereffen. En dan duik die perfekte geleentheid op om dit te doen. Alles loop egter nie volgens plan nie, maar soms is daar meer as net rasionale planne nodig om ’n situasie te red, besef die leser as die noodlot ingryp. 

Klimtol het baie raakvlakke met Hemingway se The old man and the sea, maar nog veel sterkter is die ooreenkomste met Zakes Mda se briljante The whale caller. Klimtol en The whale caller is tandem-romans wat die geleentheid bied vir ’n ryk en fassinerende interpretasie van nog ’n besonderse intertekstuele moment binne die Suid-Afrikaanse literatuur.

Van Heerden se Klimtol is ’n pragtige, oortuigende en onthutsende roman met elemente van die speurverhaal, ’n verhaal oor die hardepad wat die lewe soms met mens loop, maar ook oor spel en ekstase, en die plek waar mens jouself vind as jy jouself verloor… daardie plek waar jy jou rede laat skietgee en blindelings vertrou. Dit is ’n konfronterende roman oor oorlewing, skuld en boete (individueel en gemeenskaplik), oor medepligtigheid en medemenslikheid. Klimtol, een van die hoogtepunte in Van Heerden se oeuvre, is boonop ’n mooi ode aan die eenvoud van die vissersdorplewe en die Weskus. - Annemarié van Niekerk is ’n vryskutresensent uit Nederland.

NETWERK24 Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.