Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Finweek
Kan SA die NGV bekostig?
22 Oktober 2020

Suid-Afrika is op die punt om die omstrede nasionale gesondheidsversekering (NGV) van stapel te stuur – ’n ambisieuse, maar kontroversiële plan om gratis gesondheidsorg van hoë gehalte aan alle Suid-Afrikaners te verskaf – deur die hulpbronne van die openbare en private sektor saam te snoer en ’n enkele staatsentiteit te vestig, om hul dienste te verkry en daarvoor te betaal.

Terwyl daar geen argumente teen die uiteindelike doelwit is om gesondheidsorg vir die meeste Suid-Afrikaners in ’n uiters ongelyke samelewing te verbeter nie, is daar wydverspreide kommer oor die drastiese hervorming wat in die NGV voorgestel word – wat kritici sê die land se hele gesondheidstelsel in duie kan laat stort.

’n Oorkoepelende kwelling is dat daar reusegeleentheid vir korrupsie is in ’n monopolistiese entiteit wat deur politieke benoemdes bestuur sal word, veral met dié dat die bestaande openbare gesondheidsektor reeds ’n broeiplek van korrupsie, ondoeltreffendheid en wanbestuur is. Die plunder van geld wat die regering beskikbaar gestel het om toerusting vir persoonlike beskerming (TPB) en ander materiaal in reaksie op Covid-19 te koop, het tot dusver dié vrese versterk, en die regering se poging om die skuldiges vas te vat, kon dus nog nie die publiek se vertroue herstel nie.

Baie van die land se voorste gesondheidsberoepslui waarsku dat die NGV die krisis in die openbare gesondheidstelsel, wat die afgelope dekade vinnig versleg het, ignoreer – dalk opsetlik. Hulle redeneer dat die nuwe entiteit nie die belangrikste doel sal bereik nie: om openbare gesondheidsorg te herstel en private gesondheidsorg te reguleer wat al hoe meer onbekostigbaar word. Geld wat aan private mediese fondse betaal word, sal na die NGV gekanaliseer word – wat hul oorlewing sal bedreig.

“Wat voorgehou word, is ’n chimera,” sê Aslam Dasoo, ’n dokter en medesameroeper van die Progressiewe Gesondheidsforum, ’n vrywilligervereniging van gesondheidskundiges in die private en openbare sektor, en ’n lid van die groep ANC strydosse and veterane. In die Griekse mitologie was ’n chimera ’n monsteragtige, vuurspuwende, hibridiese wese wat uit die dele van meer as een dier bestaan het.

Die woord word ook gebruik vir ’n illusie of onbereikbare droom. “Die lawaaierige bevordering van die konsep en die uitgebreide instellingstydlyn verberg die voortgesette agteruitgang van openbare dienste. Dit sal ten beste gebruik word as ’n politieke vyeblaar deur ’n gesondheidsadministrasie wat daagliks ontbloot word as onopgewasse vir die taak wat dit grondwetlik verplig is om te verrig,” sê Dasoo.

“Die regering se rol moet wees om onmiddellik en sterk op die herstel van die openbare gesondheidstelsel te fokus. Jy kan dit nie doen met ’n fonds wat as ’n groot mediese fonds optree met al die versekeringstaal en enorme oorhoofse koste nie.” Die regering sê Covid-19 het die belangrikheid van die NGV bevestig, maar ook dat dit sal werk, aangesien die openbare en private sektor, wat hulle as gekoördineerde en doeltreffende reaksie beskryf, ondersteun.

Zweli Mkhize, minister van gesondheid

“Almal het nou die geleentheid gehad om te sien dat dit nie net moontlik is om hulpbronne saam te voeg en te deel om die gevolge van tekortkominge in openbare gesondheid te verminder nie, maar dat dit absoluut noodsaaklik en die enigste logiese stap in die regte rigting is,” het Zweli Mkhize, minister van gesondheid, in ’n onderhoud gesê. Hy het onder meer die gekoördineerde toetsen nasporingstrategie, vinnige ooreenkomste met private hospitaalgroepe oor pryse en die aanvaarding van staatspasiënte en die ontplooiing van duisende gesondheid- en gemeenskapsorgwerkers vir die landwye sifting-en-toetsprogram genoem.

Die werklikheid lyk egter ietwat anders. Die private sektor het die meeste van die toetse gedoen, veral in die vroeë fases van die pandemie, en dit het weke geneem om die hospitaalooreenkoms te sluit – toe die pandemie se piek al verby was. Net ’n handjievol staatspasiënte is in private hospitale behandel, al was hospitale bereid om hulle in te neem.

Mkhize het ook gesê die opknapping en bou van infrastruktuur om Covid-19-pasiënte te hanteer, het “amper onmiddellik” plaasgevind. Dis tot ’n mate waar, maar dis nou duidelik dat sommige van die geriewe onnodig en skokkend oorprys was – nes baie van die toerusting wat gesondheidsdepartemente tydens die pandemie gekoop het.

Professor Mkhululi Lukhele, voormalige hoof van Gauteng se gesondheidsdepartement

Professor Mkhululi Lukhele, (voormalige) hoof van Gauteng se gesondheidsdepartement, moes in Oktober bedank nadat die spesiale ondersoekeenheid bevind het dat hy nie sy verantwoordelikhede nagekom het met die toekenning van kontrakte aan sekere maatskappye vir die verkryging van goedere en dienste wat deel van die provinsie se Covid-19-reaksie was nie.

Die spesiale ondersoekeenheid, wat bewerings van korrupsie tydens die pandemie moet ondersoek, bekyk tans TPB- en verwante gesondheidsdepartementtenders ter waarde van R5,08 miljard – omtrent die helfte van die tesourie se Covid-verwante besteding van R10,38 miljard. Baie, of die meeste produkte, is verkry van maatskappye wat nie deur die SA owerheid vir gesondheidsprodukregulering, die land se waghond vir gesondheidsorgprodukte, gelisensieer is nie.

“Die pandemie het die kwessie van korrupsie uitgelig en getoon wat ons verwag het,” sê Angelique Coetzee, voorsitter van die SA Mediese Vereniging (SAMA), ’n bedryfsliggaam vir dokters in die private en openbare sektor. “Ongelukkig is dit vir ons ’n reusekwessie met die NGV. Ons dink nie daar moet baie mag in die hande van mense in politieke posisies wees nie.”

Die NGV se model van korporatiewe bestuur is ’n politieke een, sê professor Alex van den Heever, voorsitter vir stelsels vir bestaansbeveiliging, administrasie en bestuurstudies aan die Wits School of Governance. Alle direksieaanstellings, onder wie die uitvoerende hoof, sal gedoen word deur die minister van gesondheid, wat tans ook die direksie en bestuur van die Kantoor van Voldoening aan Gesondheidstandaarde aanstel – die entiteit wat verantwoordelik sal wees vir die akkreditering van gesondheidsorgverskaffers wat die NGV kontrakteer.

Distrikskantore vir gesondheidsbestuur sal opgestel word, en sal eenhede vestig om geld by die NGV te ontvang om met die geakkrediteerde verskaffers van primêre sorg te kontrakteer. “Die bedoeling van sowel openbare as private kontrakte moenie net ’n gepraat wees nie. Strategiese aankope moet onpartydig wees en die private sektor se volle vermoë benut,” het SAMA verlede jaar in reaksie op die voorlegging van die NGV-wetsontwerp in die parlement gesê. SAMA waarsku dat die NGV ook moet verseker dat die doel om dienste teen die “laags moontlike prys” te bekom, nie die volhoubaarheid van diensteverskaffers of die gehalte van pasiëntversorging raak nie. Die kontraktering- en betaalmodelle wat die NGV sal vestig, is só kompleks en kan presedente skep, wat vrae skep oor die vermoë om die doeltreffende verwerking van eise en terugbetalings te bestuur.

Daar is tans geen vereiste dat die NGV eise binne 30 dae moet betaal nie. Olive Shisana, voorsitter van die ministeriële NGV-advieskomitee, verwerp kwellings oor vermoë en veranderingbestuur, en sê die bestuur van die NGV sal nie so kompleks soos die bestuur van ’n groot mediese fonds wees nie – die prys en inhoud van primêresorgpakkette sal gestandaardiseer word.

“Ons wil net weet hoeveel mense kom, en as jy dit weet, vermenigvuldig jy dit met die koste,” sê sy. SA se gesondheidstelsel het uiters dringend hervorming nodig – net 15% van die bevolking, of sowat 8,9 miljoen mense, kan private mediese sorg met mediese fondse bekostig. Vaardige beroepslui volg egter finansiële hulpbronne, en die gesondheidsdepartement sê die meeste is in die private sektor gekonsentreer. Die teenstrydigheid is selfs groter as ’n mens in ag neem dat die wêreldwye gemiddelde verhouding van dokters tot pasiënte 152 vir elke 100 000 is. In SA is die verhouding 60 dokters vir elke 100 000 mense.

Die uittog van SA gesondheidsorgberoepslui neem toe te midde van onsekerheid oor hoe die NGV hulle sal raak, en daar is tans nie voldoende opleiding om in die nuwe stelsel se behoeftes te voorsien nie.

Die uittog van SA gesondheidsorgberoepslui neem toe te midde van onsekerheid oor hoe die NGV hulle sal raak, en daar is tans nie voldoende opleiding om in die nuwe stelsel se behoeftes te voorsien nie. Nog ’n kommerwekkende aanduiding van die NGV se prestasie is dat meer as R5 miljard die afgelope vier jaar aan aanvoorprojekte bestee is, maar gedetailleerde beoordeling deur die private konsultantgroep Genesis Analytics kon weens probleme met datagehalte nie aandui of dit enige distrik se algehele gesondheid verbeter het nie.

Projekte is selde ingestel of voltooi weens ’n gebrek aan beplanning en geld wat nie betyds vrygestel is nie, terwyl die geld wat beskikbaar gestel is, hoofsaaklik vir nuwe infrastruktuur gebruik is sonder om aan kritieke onderhoud van bestaande geriewe aandag te gee, sê Saul Johnson, hoof van Genesis Analytics. Die planne vir die NGV kom al meer as ’n dekade.

Tito Mboweni, minister van finansies

Kommer oor koste is ’n groot hindernis, en daar is nog geen duidelike finansiële model nie – net ’n verouderde skatting dat dit jaarliks sowat R256 miljard sal kos. Tito Mboweni, minister van finansies, het in Oktober verlede jaar in die mediumtermyn-begrotingsraamwerk gesê die NGV is onbekostigbaar, en die staat se geldsake is nou in 'n nog slegter toestand weens die pandemie se ekonomiese uitwerking. Shisana sê die projek sal gefinansier word deur die hertoewysing van die bestaande gesondheidsorgbegroting en die geleidelike verwydering van belastingkrediete vir mediese fondse – wat reeds begin het. Die staat sal kan ophou om geld aan private gesondheidsorg vir sy eie werknemers te bestee.

Voorleggings stroom in sedert die NGV-wetsontwerp in Augustus 2019 aan die parlement voorgelê is, en die portefeuljekomitee vir gesondheid het 32 217 afgelewerde en 32 634 e-posvoorleggings ontvang. Daar was sprake om die werk uit te kontrakteer, wat wetlike probleme kan inhou. Tog beur die regering voort. “Ons is amper gereed; ons moet net die wetsontwerp deur die parlement kry, en sodra dit gebeur, begin ons. Ek kan nie voorspel presies wanneer nie, maar ek hoop dat ons voor April aanstaande jaar ten minste deur die nasionale vergadering sal wees,” sê Shisana.

Mkhize sê dit sal waarskynlik sowat nege tot twaalf maande duur voordat die instelling van die wetsontwerp begin. Van den Heever meen egter dat die tydlyn steeds onrealisties is. “Die idee dat die swak opgestelde wetsontwerp deur die parlement sal kom, is ook vergesog. Hulle moet nog duisende tegniese opmerkings verwerk en dan wysigings aanbring. Die gesondheidskomitee het nie die tegniese kennis om die wetsontwerp heeltemal oor op te stel nie – wat nodig is om dit sonder wetlike probleme af te handel.”

Richard Friedland, uitvoerende hoof van Netcare

Baie private gesondheidsorgverskaffers en medieseversekeringsmaatskappye sit hul beste voetjie voor op ’n weg wat hulle weet onvermydelik is. Richard Friedland, uitvoerende hoof van Netcare, sê Covid-19 het van die gebreke in primêre gesondheidsorg ontbloot en gewys dat nieoordraagbare siektes, soos diabetes, asma en hipertensie – die ‘medesiektes’ wat sterfgevalle waarskynliker gemaak het – nie onder beheer was nie. “Ek meen dat ons ’n regverdige manier moet kry om gesondheidsorg aan almal in SA te bied. Daarvoor moet ons ook primêre gesondheidsorg versterk. Ek dink die NGV kan ’n afspringplek daarvoor wees, en ons is gereed om dié inisiatiewe te ondersteun,” sê hy.

Ryan Noach, uitvoerende hoof van Discovery Healthcare, sê dié maatskappy “sien uit” na deelname aan parlementêre oorleg oor die NGV-wetsontwerp in die laaste kwartaal van vanjaar. “Ons wil duidelikheid hê oor die moontlike uitwerking van die wetsontwerp op die toekomstige rol van private gesondheidsorg en mediese fondse. Die wetsontwerp skep ruimte vir verskillende interpretasies, en ons sal ’n opbouende rol in dié belangrike debat speel wat daarop gemik is om ’n volhoubare toekoms vir private gesondheidsorg en mediese fondse te behaal,” sê hy.

* Stuur 'n boodskap aan terugvoer@finweek.co.za

* Mariam Isa is ’n vryskutjoernalis wat in 2000 na Suid-Afrika gekom het as die finansiële hoofkorrespondent vir die Reuters-nuusagentskap nadat sy in die Midde-Ooste, Brittanje en Swede gewerk het. Sy het haar in 2007 as ekonomiese redakteur by Business Day aangesluit en het in 2014 bedank om oor ’n breër reeks onderwerpe vir verskeie publikasies in Suid-Afrika en Brittanje te skryf.

‘Ons epidemie was taamlik erg’

Die regering se hantering van die koronaviruspandemie word ontleed deur die gesondheidsorgspesialis wat hulle geadviseer het.

Professor Salim Abdool Karim, voorsitter van die ministeriële advieskomitee oor Covid-19, sê hy kan “ ’n boek skryf” oor dinge wat anders gedoen kon geword het in die bestuur van die verspreiding van die siekte in Suid-Afrika, wat op 26 Maart een van die strengste inperkings ter wêreld ingestel het.

Hy meen die grootste probleem met wat die land gedoen het, was om die weermag te betrek om die inperking te polisieër, wat in April die lewe van Collins Khoza geëis het, wat na bewering deur lede van die SA Nasionale Weermag (SANW) en Johannesburgse metropolisie op sy erf aangerand en doodgemaak is. “Ek dink nie hulle (die weermag) weet regtig hoe om polisiëring te doen nie – hulle maak mense dood.

Die situasie met Collins Khoza was simbolies van die probleem. Dié (polisiëring) is nie waarvoor hulle opgelei word nie, en hulle het dit nie gedoen nie,” sê hy.

Abdool Karim is ook krities oor hoe Khoza se dood hanteer is. “Die manier waarop hulle die saak hanteer het, was regtig hartseer. Die paar mense wat vrot appels is . . . ons verwag dat die regering met dié mense sal afreken. En al wat ons gekry het, is ’n toesmeerdery.

Daar moes regtig streng opgetree geword het teen die skuldiges van dié onreg. Ek was teleurgesteld,” sê hy. ’n Hofbevel het SANW verplig om die soldate wat by die aanranding betrokke was, te skors nadat hulle in ’n interne ondersoek van blaam onthef is toe geen verband tussen sy beserings en sy dood gekry is nie.

Die regspan wat Khoza verteenwoordig, het in Junie gesê hulle gaan die ministers van verdediging en polisie vir R10 miljoen dagvaar. Tweede op Abdool Karim se lys foute is die geleenthede vir korrupsie wat ontstaan het uit die haas waarmee stappe geneem is om toerusting vir persoonlike beskerming en ander mediese toerusting te verkry.

SA se spesiale ondersoekeenheid bekyk R5,08 miljard se pandemieverwante kontrakte – net minder as die helfte van die nasionale tesourie se beplande Covid-19-besteding van R10,38 miljard. “Mense het hul magsverhoudings tot hul voordeel benut. Dis het my seergemaak. Dit was regtig ’n groot fout. Ons moet beter stelsels hê om ons daarteen te beskerm. Dat dit só omvangryk was, het my regtig geskok,” sê hy.

Die derde item op Abdool Karim se lys, wat hy sê “honderde bladsye” lank is, is die doeltreffendheid van stelsels wat geskep is om te sorg dat gesinne in nood toegang tot staatshulpbronne het, al erken hy dat die probleme in werklikheid dieper as die Covid-19-verligtingsreaksie lê. “Ek dink net ons moes beter stelsels gehad het,” sê hy.

Die advieskomitee waarvan Abdool Karim die voorsitter was, het net ’n adviserende rol in die land se bestuur van die pandemie gehad. Die regering se reaksie is bestuur deur die Nasionale Koronavirusraad (NKR), wat uit 19 ministers, hul direkteurs-generaal, die hoof van die weermag, die nasionale polisiekommissaris en ’n sekretariaat bestaan.

Die kabinet moes die NKR se aanbevelings goedkeur voor implementering. Oor die mediese reaksie op die pandemie meen Abdool Karim dat toetse en kontaknasporing beter hanteer kon word. Hy sê egter dis onduidelik of dit veel verskil aan die gang van die epidemie in die land sou maak, want die land se jonger bevolking het beteken dat daar ’n groter persentasie mense sonder simptome of met ligte simptome was, wat moeilik is om na te spoor. Daar word baie bespiegel oor waarom SA se sterftekoers laer as verwag is, en Abdool Karim sê daar is in dié stadium geen besliste antwoord nie, al het die ‘jeugdividend’ ’n rol gespeel.

Op 12 Oktober was die amptelike getal Covid-19-verwante sterftes 17 863, teenoor aanvanklike voorspellings van tot 48 000 teen November. Daar word egter algemeen gereken dat die aantal sterfgevalle onderskat word, want daar was 40 000 meer sterfgevalle – bo die historiese gemiddeld – sedert die pandemie begin het.

’n Hersiene model deur die Aktuariële Vereniging van SA plaas die waarskynlike bestek van SA se sterftesyfer teen die jaareinde op tussen 27 000 en 50 000. “Ek dink nie ons kan sê ons het lig daarvan afgekom nie – ons het ’n taamlik ernstige epidemie gehad,” sê Abdool Karim, en voeg by dat SA steeds een van die tien lande is wat die ergste deur die pandemie geraak is. Al kan SA se streng inperking, agterna beskou, gedebatteer word, was daar aanvanklik min aanduidings om besluite op te grond – wat met goeie bedoelinge geneem is, sê hy.

Vroeë ingryping het bygedra om die pandemie se hoogtepunt van April na Julie te verskuif – ’n vertraging wat hospitale gehelp het om die nodige planne en toerusting gereed te kry – ’n uitkoms wat waarskynlik een van die redes vir die land se lae sterftesyfer is, sê hy. 

Foto’s: Gallo/Getty Images, Shutterstock, www.provincialgovernment.co.za


Meer oor:  Ngv  |  Siektedekking  |  Finweek
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.