Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Aktueel
Fantastiese voëls en wat om hulle te noem
Gerhard van Huyssteen

Die Afrikaanse Voëlnaamgroep is ’n groep vrywilligervoëlkenners wat ’n ogie hou oor Afrikaanse voëlname: om voor te stel hoe dit gespel en geskryf moet word, om nuwe name uit te dink, en om van tyd tot tyd lyste met Afrikaanse name vir voëls te ­publiseer.

Vra hulle voorsitter, Morné de la Rey, hierdie week vir my: “Moet ons die spelling van troupant nie na troupand verander nie?”

Die gewone troupant (Coracias caudatus) staan in Engels bekend as die lilac-breasted roller, in Tswana as letlêrêtlêrê en in Zoeloe as ifefe.

Die pragtige, veelkleurige voël is inheems aan Afrika, en as jy Krugerwildtuin toe gaan, sal jy hulle dikwels in die droër mopaniegrasvelde aantref.

Van waar die naam “troupant”?

Die voëlfoendie Stephan Terblanche wys daarop dat dié voël in ’n vroeër uitgawe (1978) van die Roberts Voëlgids in Engels ­bekend was as die Mosilikatze’s roller, omdat uMzilikazi (die Matabelekoning) die vere van die troupant vir sy eksklusiewe gebruik gereserveer het.

’n Ander storie lui dat die troupant vroeër in vredesprosesse gebruik is: ’n Troupant sou geoffer word, sy bloed aan ’n spies gesmeer word, en dan sou die twee konings saam-saam die spies breek en dit onder die arme oorle voëltjie begrawe.

Op die blogwerf van Cattleprod word die storie vertel dat ’n jong man wat wou trou ’n troupant moes vang deur ’n bolletjie gom van ’n hardekoolboom op ’n tak te plaas. Sodra die voël op die gom gaan sit het, kon die man die voël vang en een van sy pragtige blou vere verwyder. Dié veer is dan om die vinger van sy verloofde gedraai om haar vinger blou te vlek as pand van hul trou aan mekaar – dus letterlik ’n troupand.

In Afrikaanse Etimologieë (1967) dui Boshoff en Nienaber aan dat die benaming inderdaad verband hou met die woord “troupand” – waarskynlik na aanleiding van die “kleurryke en spoggerige voorkoms” van die voël.

In die eerste uitgawe van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (1917) kry ons die inskrywing “trouwpand” en in die derde uitgawe (1921) vir die eerste keer “troupant”.

In nie een van die twee gevalle kan ’n mens aflei of daar na ’n ring of voël verwys word nie. Eers vanaf die sesde AWS (1953) word daar uitdruklik ’n onderskeid tussen ’n “troupand” en “troupant (voël)” getref.

Hierdie onderskeid kom dus al vir minstens meer as 60 jaar met ons saam.

Moet ons nou loop staan krap waar dit nie jeuk nie?

Die pylstormvoël (Puffinus griseus) se ander naam in Afrikaans is “malbaartjie”. Maar ’n drukkersduiwel in 1966 het die “r” weggelaat en toe heet dié geveerte vir ’n tyd lank “malbaatjie”. Die Afrikaanse Voëlnaamkomitee het die fout egter reggestel en nou geniet ons almal weer die naam “malbaartjie”.

Ek kon nie meer bewyse opspoor vir waar, wanneer en deur wie die woord “troupant” die eerste keer gebruik is nie. Dalk is daar ander voëlvriende wat handjie kan bysit? Laat weet ­gerus!

Aspirant-ornitoloë kan vanaf Desember gratis toegang tot die Afrikaanse Voëlnaamgroep  se woordelyste via VivA se  webwerf of slimfoon-app kry.

Meer oor:  Gerhard Van Huyssteen  |  Taal  |  Afrikaans  |  Rubriek
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ‘n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar hierdie is nie ‘n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.