Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Aktueel
Is ANC se obsessie met mag NP se skuld?

Onderhandelaars van die Nasionale Party (NP) moes nooit toegelaat het dat die ANC ’n monopolie op politieke mag in die land kry nie, skryf Pieter Labuschagne.

Radikale ekonomiese transformasie is een van die slagspreuke wat deesdae weer gereeld gehoor word. Foto: Gallo Images

Jessie Duarte, die ANC se adjunk-sekretaris-generaal, het op 5 Junie aangekondig dat die oorname van (swart) ekonomiese beheer (mag) ’n prioriteit sal wees in die tydperk ná die Covid-19-pandemie.

Die ANC se prioritisering van swart ekonomiese beheer (mag) in die tydperk ná die pandemie is om verskeie redes kommerwekkend. Die ekonomie sal onder geweldige druk wees met ’n geskatte inkrimping van 10% en die werkloosheidsyfer sal met ’n miljoen nuwe gevalle styg.

Die dringende prioriteit behoort eerder dinamiese ekonomiese groei te wees as die ANC se idee van herverdeling en transformasie.

Die ANC se magsoorheersing en voortgesette magsbeheptheid – selfs in ’n tyd van krisis – is kommerwekkend. Dit lyk ongelukkig asof transformasie en voortgesette rewolusie bo politieke stabiliteit en ekonomiese groei verkies word.

Die ANC se voortgesette drang na mag laat opnuut vrae oor die strukturele aard van die politieke stelsel ontstaan. Dit is veral die institusionele onvermoë van opposisiegroepe om wigte en teenwigte teen die ANC se obsessie met mag uit te oefen, veral ook teen die drakoniese inperkingsmaatreëls, wat kommerwekkend is.

Jessie Duarte, adjunk-sekretaris-generaal van die ANC. Foto: Gallo Images

Die ANC se totale beheer oor mag, toon by herhaling dat die Nasionale Party-regering tydens die onderhandeling gefaal het om eenparty-magsoorheersing teen te werk.

Die onderhandelaars moes ’n meer ewewigtige institusionele politieke bedeling beding het wat magsoorheersing doeltreffender kon stuit.

Die ANC se volgehoue meerderheid in ’n parlementêre regeringstelsel, manifesteer te maklik in magsoorheersing.

Dit laat die party die ruimte om klaarblyklik onstuitbaar in sy strewe na ’n beoogde ekonomiese rewolusie te wees.

Dinamiese ekonomiese groei is die enigste werkbare wyse waarop iets gedoen kan word aan sosio-ekonomiese agteruitgang en die desperate posisie van die chroniese armes.

Dit is gewis nie nou die tyd om die dekstoele op die Titanic te herrangskik nie. Ons benodig kundiges om die gate in die romp te herstel sodat die skip tot by sy bestemming kan vaar.

Die konsep van mag

Die begin van die onderhandelingsproses in 1990. Oudpres. Nelson Mandela en oudpres. FW de Klerk tydens die Groote Schuur-beraad. Foto: Gallo Images

Is dit moontlik dat die NP-onderhandelaars tydens die onderhandelinge met die ANC ’n simplistiese en amper naïewe beskouing gehad het oor wat die konsep van politieke mag werklik behels? In skrille kontras daarmee het die ANC duidelik ’n deeglike begrip van die konsep van mag getoon en die belangrikheid daarvan besef om die mag te monopoliseer.

In die ikoniese rolprent van 1991, Silence of the Lambs, stuur die FBI die student Clarice Starling om die briljante psigopaat en reeksmoordenaar dr. Hannibal Lecter te ondervra.

Lecter het ’n quid pro quo-benadering gevolg om Clarice te dwing om self by antwoorde uit te kom. Hy het haar ook gedwing om na die grondbeginsels van elke konsep te kyk en die fundamentele aspek daarvan te identifiseer en verstaan. Dit gaan oor eerste of basiese beginsels.

In die lig hiervan, kan ’n mens vra wat die fundamentele kern en aard van mag is.

In ’n de jure- en ’n de facto-eenpartystaat, soos in Suid-Afrika, kan die meerderheidsparty selfs die opposisiepartye ignoreer.

Mag is die monopolie en eksklusiewe beheer om ongehinderd te handel of ander te laat handel sonder doeltreffende teenwigte.

Die Duitse sosioloog Max Weber het na mag as die manifestering van die Hobbesiaanse en Machiavelliaanse pro-realistiese konseptualisering van beheer verwys. Vir Weber was mag die fundamentele, implisiete en monopolistiese beheer in die vorm van afdwingbare handelinge.

Die Latynse woord potere bevat die kernwese van mag, naamlik om op ’n monopolistiese wyse in staat te wees om handelinge van ander af te dwing.

Wanneer mag as gesag geïnstitusionaliseer word, is die keuse van ’n regeringstelsel baie belangrik. Die (Britse) Westminster parlementêre stelsel laat toe dat die meerderheidsparty in die parlement feitlik ongehinderd en onbelemmerd mag (in die vorm van gesag) kan uitoefen.

In ’n de jure- en ’n de facto-eenpartystaat, soos in Suid-Afrika, kan die meerderheidsparty selfs die opposisiepartye ignoreer.

NP gou op agtervoet in onderhandelings

Cyril Ramaphosa en Roelf Meyer, die ANC en Nasionale Party se hoofonderhandelaars. Foto: Gallo Images

Die ANC en NP se algemene posisie met die begin van die onderhandelinge in 1990 kan só opgesom word:

* Die ANC as bevrydingsbeweging het die morele gesagsposisie ehad en kon in die oë van die buiteland niks verkeerd doen nie, ondanks immorele metodes wat tydens die bevrydingstryd gebruik is. Dié party het dus internasionale steun geniet. Die ANC-onderhandelaars kon binne so ’n konteks die druk van rollende massa-aksie en die behoud van die geweldsopsie in onderhandelinge gebruik.

* Die regerende NP het oor die staatsmag beskik met die polisie en weermag wat op volle sterkte was. Die regering was nog ten volle in beheer op alle vlakke.

Die staatkundige en regeringsopsies van die twee partye kan aan die hand van die eerste ontmoeting tussen die voormalige president, FW de Klerk, en die de facto-leier van die ANC, Nelson Mandela, beoordeel word.

Dit was in wese ’n ongelyke magsverhouding tussen ’n dienende president en ’n leier in gevangenisskap. Gegewe dié ongelyke magsverhouding, was die realistiese verwagting ’n skikking iewers in die middel van die twee leiers se opponerende standpunte.

Die regering van nasionale eenheid het minderhede gefrustreer omdat hul nie werklik oor mag beskik het nie.

Die NP se aanvanklike fundamentele staats- en regeringsvertrekpunte was:

* ’n Staatsmodel in die vorm van ’n federasie in ’n asimmetriese vorm met konstitusioneel-gewaarborgde segmentele outonomie vir deelnemende eenhede.

* ’n Regering in die vorm van magsdeling tussen die hoofpartye met ’n roterende president en ’n ewewigtige verspreiding van mag.

Die ANC se fundamentele vertrekpunte kan só opgesom word:

* ’n Staatsmodel in die vorm van ’n gesentraliseerde unie waar ’n meerderheid kan oorheers met baie beperkte gedelegeerde provinsiale magte.

* ’n Regering in die vorm van ’n Westminster- parlementêre model waar die meerderheid in die parlement oorheers.

Die NP wou met sy voorgestelde federale model met segmentele konstitusionele verskanste outonomie (soos ’n tipe volkstaat of semi-outonome staat) verhoed dat ’n meerderheidsparty die mag binne ’n unitêre staatstelsel oorheers. Asimmetriese federasie met segmentele outonomie het voorsiening gemaak vir gebiede waar minderhede staatkundig tot hul reg kon kom.

Die regeringsmodel moes ook so saamgestel word dat minderhede en hul belange nie bloot deur meerderhede oorheers word nie.

Die regering van nasionale eenheid het aanvanklik vir ’n kort tydperk enkele van dié regeringskenmerke bevat, maar dit het minderhede gefrustreer omdat hul nie werklik oor mag beskik het nie.

Werkloosheid sal na verwagting toeneem in Suid-Afrika weens die gevolge van die Covid-19-pandemie. Foto: Gallo Images

Tydens die onderhandelinge is die NP-onderhandelaars gou op die agtervoet gedwing. Die institusionele beskerming en vetoreg van minderhede binne die uitvoerende en wetgewende gesag het nie gerealiseer, veral met die aanvaarding van die parlementêre regeringstelsel waar die meerderheidsparty oorheers.

Die eis vir ’n federale model en magsdeling met ’n roterende president is bloot van die tafel gevee.

Die enigste alternatief was om institusionele beskerming teen meerderheidsmagsvergryping buite die regeringsfeer en binne die regsdomein te soek.

Die oppergesag van die Grondwet is aanvaar, wat in wese ’n anti-meerderheidsmeganisme is om individuele menseregte te beskerm. Die howe is toegerus met die mag om dit af te dwing.

Die huidige politieke stelsel (wetgewend/uitvoerend) het nie werklik die kapasiteit om politieke dispute te hanteer nie, omdat die wil van die meerderheid gewoonlik seëvier en die ANC-regering gereeld minderheidspartye oorheers.

Politieke dispute wat verkieslik op politieke gebied opgelos moet word, beland in die regsdomein.

Onopgeloste politieke dispute spoel dan onvermydelik na die regsprekende sfeer oor en ons kry wat genoem word die legalisering van politieke dispute.

Die politieke stelsel se onvermoë om dispute te hanteer (vanweë die ANC se magsoorheersing) beteken dat politieke dispute wat verkieslik op politieke gebied opgelos moet word in die regsdomein beland.

Die hantering van politieke dispute deur howe veronderstel dat die magshebbers basiese respek vir die oppergesag van die reg moet hê. Indien die gesentraliseerde uitvoerende gesag lou teenoor die hof se uitsprake staan en of dit minag en omseil of vertraag met appèlle, frustreer dit die hele proses.

Die aangekondigde oogmerk van swart oorname van die ekonomiese mag laat die minderheidspartye met min hoop op grondwetlike beskerming.

Die gelykheidsbepalings in art. 26 en 27 van die Grondwet steun sosio-ekonomiese bemagtiging. (Sien ook veral art. 9(2) in dié verband).

Hoofregter Mogoeng Mogoeng het ook reeds verklaar dat ongelykheid kragdadig deur radikale ekonomiese transformasie opgelos gaan word.

Mag moes behou word

Die Suid-Afrikaanse parlement in sitting. Die ANC oorheers die parlement sedert die aanvang van demokrasie in 1994. Foto: Gallo Images

As mag eers prysgegee word, kan dit nie maklik herwin word nie. Die NP-onderhandelaars moes nooit toegelaat het dat ’n parlementêre model met meerderheidsoorheersing aanvaar word nie.

Die NP-hoofonderhandelaar het agterna verklaar dat die ANC goeie bedoelings het en dat Cyril Ramaphosa, nou die president van die land, eerbaar sal wees.

Sal dit steeds die geval wees wanneer radikale ekonomiese transformasie plaasvind met min werkbare teenwigte om dit te stuit?

In magspolitiek is daar nie ruimte vir politieke naïwiteit nie.

* Labuschagne is emeritusprofessor in politieke wetenskap aan Unisa. Die menings van skrywers is hul eie en weerspieël nie noodwendig dié van Netwerk24 nie.

MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.