Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Aktueel
Uittreksel: Die ewige letsel van die verlede

Wat het lobola en slawehandel met mekaar uit te waai? Johan Fourie verduidelik.

Kaart van Senegal, Gambië en Madagaskar (1848). Foto’s: Getty Images

Afrika is ’n massiewe kontinent. ’n Mens kan die hele Wes- en Oos-Europa (Brittanje ingesluit), Indië, Japan, China en die Verenigde State op die vasteland inpas – en daar sal steeds nog plek wees. Afrika het natuurlik baie minder mense. In 2020 het ongeveer 1,2 miljard mense op die vasteland van Afrika gewoon. Die gesamentlike getal vir die ander lande op die lysie hierbo was ’n verbysterende 3,7 miljard.

Dit maak Afrika ’n vasteland waar grond volop is. Met ander woorde, Afrika het ’n lae arbeid-tot-grond-verhouding – daar is ongeveer 46 mense vir elke vierkante kilometer in Afrika vergeleke met gemiddeld 150 mense per vierkante kilometer in die ander streke. Die getalle vir China (153), Wes-Europa (174) en Indië (464) is nog hoër.

Hierdie lae grond-tot-arbeid-verhouding is nie ’n nuwe verskynsel nie. Histories het Afrika nog altyd ’n oorvloed grond gehad in verhouding tot die aantal mense wat dit kan bewerk. Dit het ’n groot invloed gehad op die vorme van produksiestelsels en instellings wat op die vasteland ontwikkel het.

Ons verhaal begin omstreeks 1000 n.C. – ongeveer die tyd toe die Bantoe-migrasie die Oos-Kaap bereik het en toe Islam na die grootste deel van Noord-Afrika versprei het. Alhoewel daar sommige samelewings, veral in Wes-Afrika, was wat gespesialiseer het in mynbou en vervaardiging van veral tekstiele, was die meeste Afrika-samelewings oorwegend van landbou afhanklik.

Die gesin van die bruid is betaal vir die verlies van haar arbeid.

Daar is drie hoofredes hiervoor. Afrikane was ongelukkig dat die streek nie – soos Eurasië – oor plante en diere beskik het wat maklik getem kon word nie. Dit het beteken dat landbou-oorskotte wat groot dorpe en stede kon onderhou, afwesig was. Die tweede rede is die hoë grond-tot-arbeid-verhouding. Dit verklaar ook die tipe landbou wat die meeste in Afrika voorkom: ekstensiewe landbou wat nie baie insette gebruik om grond vrugbaar te hou nie. Nadat die grond uitgeput geraak het, kon boere net hul boerderye na ander grond verskuif. Daar was dus min aansporing om in kapitaalgoedere soos besproeiing of opberging en vervoerinfrastruktuur te belê.

Die derde rede is die ongenaakbare omgewing. Baie dele van Afrika word nie net gekenmerk deur swak grondtoestande nie, maar ook deur baie siektes. Dit sluit die tsetsevlieg, malaria en slaapsiekte in.

Dit is natuurlik breë veralgemenings. Dit help om meer spesifiek te wees, en om dit te doen, volg ons die ekonomiese historikus Erik Green se werk wat die vasteland in vyf ekologiese sones verdeel het – die tropiese reënwoud, die savanne, die hooglande, die woestyne en die gematigde sones.

Omdat die meeste Afrikane tradisioneel in slegs drie hiervan gewoon het – die reënwoude, die savanne en die hooglande – is dit net nodig om die ekonomiese stelsels van die drie dele te bespreek.

‘Die Huis van Slawe’, Gorée-eiland, Senegal.

Die woude van Wes- en Sentraal-Afrika was ’n seën en ’n vloek. Jams, palmolie en weegbree (’n soort piesang) was die gewildste gewas, nie net omdat dit ’n hoë opbrengs in die vrugbare grond gelewer het nie, maar ook omdat dit nie baie arbeid benodig het nie. Die vloek van die woude was egter siektes. Malaria het baie sterftes veroorsaak – en doen dit nog steeds – en die tsetsevlieg maak diere dood, wat beesboerdery byna onmoontlik maak. Diegene wat die reënwoude bewoon het, moes dus die voordele van arbeidsbesparende gewasse wat ’n hoë opbrengs lewer opweeg teen die koste van verswakkende siektes wat ’n invloed het op die produktiwiteit van mens en dier.

Die savanne was gewoonlik minder vrugbaar as die woude, maar het weer ’n laer siektelas gehad. Hier was manna en sor­­g­hum die algemeenste gewasse, maar dit was beperk tot plekke met goeie water, veral rondom mere en riviere. Die gebiede van die savanne ver van water was gewoonlik onbewoon. Bevolkingsdigtheid in die savanne was dus baie laer as in die woude.

Die hooglande van Noord-Tanzanië, Sentraal-Kenia en Ethiopië was die enigste streke waar Afrikane intensiewe landbou ontwikkel het. Dit is nuttig om hier vir ’n oomblik stil te staan ??om te verstaan ??waarom dit so is. Die hooglande was nie net baie vrugbaar nie, maar was ook vry van die meeste siektes wat die woude en die savanne geteister het. Dit het Afrika-boere in staat gestel om in besproeiing en ander maniere om die grond te bewaar, soos terrasvorming of bemesting, te belê. In sommige gevalle, soos die Hoogland van Ethiopië, is die ploeg bekend gestel wat die landbouproduktiwiteit verder verhoog het. Vrugbare grond, tesame met kapitaalbelegging, het groter oorskotte opgelewer, groter bevolkingsdigtheid en ingewikkelder politieke stelsels. Mens moet dus nie verbaas wees oor die feit dat Ethiopië een van die min Afrikalande was wat nooit deur Europeërs gekoloniseer is nie.

Agter Gorée se rustige fasade skuil ’n donker geheim.

Die geografie van Afrika het nie net sy produksiestelsels beïnvloed nie, maar ook die sosiale, politieke en kulturele instellings wat daarmee saam ontwikkel het.

Die tekort aan arbeid en die oorvloed aan grond het beteken dat die kosbaarste produksiemiddel nie grond was nie, soos byvoorbeeld in Wes-Europa en Indië nie, maar mense.

Daar was dus min aansporing vir strydende bure om grond van mekaar te steel – daarvan was daar baie. In plaas daarvan het hulle mense gesteel. Die hoë arbeid-tot-grond-verhouding het dus aanleiding gegee tot inheemse Afrika-slawerny lank voor die opkoms van die Atlantiese slawehandel.

Arbeidstekorte het ook beteken dat familielede dikwels die enigste bron van arbeid was. Sosiale status het dus nou verband gehou met die getal kinders in ’n huishouding. Mans het dus intensief vir vroue meegeding, wat aanleiding gegee het tot die sosiale instelling van die bruidsprys, die gebruik waarvolgens ’n man se familie vergoeding aan die gesin van die bruid betaal het vir die verlies van haar arbeid en geselskap. Poligamie, die gebruik om meer as een vrou te hê, was ’n ander sosiale instelling wat ontstaan ??het as gevolg van die arbeidstekort.

Soortgelyke instellings sal nie in dele van die wêreld met lae arbeid-tot-grond-verhouding ontstaan ??nie. Indië het byvoorbeeld die praktyk van bruidskatbetalings, waarin daar geld of geskenke van die vrou se familie na die man se gesin oorgedra word ná die huwelik. In Afrika, met sy hoë arbeid-tot-grond-verhouding, het instellings soos lobola, soos die bruidsprys in Suid-Afrika bekend staan, alledaags geword.

Dit alles kan die indruk wek van ’n onveranderlike voorkoloniale ekonomie en samelewing. Maar dit sou ’n fout wees om tot dié gevolgtrekking te kom. Die voorkoloniale ekonomiese stelsels in Afrika was uiteenlopend en dinamies. Die diversiteit kan toegeskryf word aan die uiteenlopende ekologiese omgewings soos dié wat hierbo beskryf is. Die dinamiek was grotendeels ’n gevolg van die beskikbaarheid van nuwe tegnologieë.

Die belangrikste “tegnologie” van die voorkoloniale era was nuwe gewasse. Een val in besonder op: Mielies is omstreeks 1600 na Afrika gebring. Dit is aanvanklik in die Amerikas as landbougewas ontwikkel en het daarvandaan sy weg na Afrika oor die Atlantiese Oseaan op Portugese skepe gevind. Hier is dit vinnig deur Afrika-boere aangeneem vanweë die hoë energie-opbrengs, die lae arbeidsbehoeftes en die kort groeityd.

Die verandering na mielies as voorkeurgewas het baie langtermyngevolge gehad. Soos reeds verduidelik, was die interne Afrika-slawehandel ’n institusionele reaksie op die hoë arbeid-tot-grond-verhouding op die vasteland. Wat mielies gedoen het, was om die bevolkingsaanwas aansienlik te verhoog.

Hierdie is ’n geredigeerde uittreksel uit Our Long Walk to Economic Freedom: Lessons from 100 000 Years of Human History deur Johan Fourie. Dit word uitgegee deur Tafelberg.

Twee ekonome, Jevan Cherniwchan en Juan Moreno-Cruz, toon dat die bevolkingsaanwas op plekke wat geskik is vir mielielandbou, veral in Wes-Afrika, toegeneem het ná die bekendstelling van mielies. Hulle wys dan dat die uitvoer van slawe na die Amerikas ook hier die vinnigste toegeneem het.

Mielies het een belangrike nadelige eienskap gehad: Dit was nie baie bestand teen droogte nie. Dit het beteken dat die produksie geweldig kan wissel, afhangende van die weer. In goeie jare was die oorskot groot, maar slegte jare kon tot hongersnood lei. As gevolg hiervan moes Afrika-boere hul produksie oor verskillende gewasse diversifiseer.

Green som dit goed op. “Uit wat ons van die bos- en savannestreke weet, lyk dit waarskynlik dat honger algemeen was, en dat hongersnode baie gereeld voorgekom het. Diversifikasie eerder as spesialisasie was die belangrikste strategie om voedselkrisisse en hongersnode die hoof te bied. Mense het ’n verskeidenheid gewasse verbou en probeer om sover moontlik ’n verskeidenheid omgewings te benut. Die verbouing van droogtebestande gewasse soos maniok (sorghum) was steeds ’n belangrike strategie ondanks die verspreiding van mielies, en mense het in vee belê, selfs waar daar ’n tekort aan weiveld was.”

Afrikane was ongelukkig om op ’n vasteland te woon met lae opbrengste en ’n harde omgewing. Dit het beteken dat hulle hul produksie moes diversifiseer, wat op hul beurt hul oorskotte verminder en die bevolkingsgrootte klein gehou het, wat tot ’n hoë arbeid-tot-grond-verhouding gelei het. Dit het aanleiding gegee tot instellings wat eiendomsreg by mense verskans het eerder as in grond. Elemente van albei instellings – slawerny en lobola – duur voort tot in die hede.

                                                                                     ***

Gorée is ’n klein eiland aan die kus van Dakar in Senegal. Sy pragtige ligging, insluitend ’n klein vissershawe, maak dit maklik om die plek voor te stel as ’n someroord vir rykes en beroemdes in Wes-Afrika. Maar agter hierdie rustige fasade skuil ’n donker geheim.

Op 27 Junie 2013 het een van die nasate van die mense wat onder hierdie donker geheim gely het, die volgende vertel oor haar besoek aan die eiland: “Ons het donker, bekrompe selle gesien waar tientalle mense maande lank dig teen mekaar ingepak is met swaar kettings om hul nekke en arms. Ons het die binnehof gesien waar hulle gedwing is om kaal te staan ??terwyl kopers hulle geïnspekteer, ’n prys beding en hulle gekoop het asof hulle niks anders as eiendom was nie.

“En ons het gesien wat bekend staan ??as ‘The Door of No Return’, ’n klein klipdeurgang waar hierdie mans, vroue en kinders deurgestap het onderweg na massiewe houtskepe wat hulle oor die oseaan gedra het na ’n lewe van slawerny in die Verenigde State en elders – ’n wrede reis bekend as die ‘middelpassasie’. ”

Michelle Obama, die voormalige presidentsvrou van die Verenigde State, is ’n afstammeling van Afrikane wat na Amerika gestuur is om verkoop te word as slawe. Daar is ongeveer 13 miljoen mense uit Afrika tussen die 16de en 19de eeu oor die Atlantiese Oseaan gestuur. Na raming het 1,5 miljoen van hulle onderweg gesterf.

Hoe het so ’n wrede stelsel ontstaan? Soos ek vroeër verduidelik het, het Afrika nog altyd ’n hoë arbeid-tot-grond-verhouding gehad. Vanweë die groot vraag na arbeid, was oorlogvoering in Afrika voortdurend ’n stryd vir arbeid, nie grond nie.

Slawerny was dus endemies op die vasteland, maar soos Patrick Manning ons herinner, was dit altyd klein in skaal. Slawerny kan net bestaan ??as die gevangenes oor groot hulpbronne en aansporings beskik om hul stelsel van onderdrukking te motiveer. En dit kan net uitbrei waar daar ’n groot vraag is na arbeid. Verskeie faktore kan daartoe aanleiding gee, soos die teenwoordigheid van sterk heersers met die vermoë om geweld te gebruik, die bestaan ??van markte vir goedere wat deur slawe vervaardig word, of die pogings van kopers om gevangenes te vervoer tot waar aan hierdie voorwaardes voldoen word.

Alhoewel langafstand-slaweroetes al vir eeue lank in Afrika bestaan ??het – soos die roete oor die Sahara, die Rooisee-roete na Arabië of die roete oor die Indiese Oseaan – is daar aan al drie die bogenoemde voorwaardes voldoen ná die sogenaamde Colombiaanse Verwisseling in die 15de eeu – die vervoer van produkte, mense, plante en parasiete oor die Atlantiese Oseaan.

Dit het Europese handelaars in staat gestel om die vrugbare grond van die Amerikas te verbind met die yslike Europese vraag na produkte soos suiker en koffie. Maar om hierdie hulpbronne in die Nuwe Wêreld te produseer het die Europese oorwinnaars arbeid nodig gehad – en Afrika se reeds bestaande slawerny-netwerke was die antwoord.

Met die hulp van Afrika-slawehandelaars, dikwels in ruil vir gewere wat die vang van mense dieper in die vasteland verder vergemaklik het, is Afrikane te voet na die kus geneem, waar Europese slaweskepe lê en wag het om hul volgende besending oor die oseaan te neem.

Dit was onder hierdie haglike omstandighede wat die grootste en gewelddadigste slawehandel in die geskiedenis in die 16de eeu beslag gekry het. Dit sou vir meer as 300 jaar, tot diep in die 19de eeu voortduur. Dit sou aanleiding gee tot ernstige ongelykhede in Latyns-Amerika asook instellings van uitsluiting wat vandag steeds gevoel word. Baie minder Afrikane het in die Verenigde State as in die Karibiese Eilande en Latyns-Amerika geëindig, maar selfs in die VSA word die erfenis van die slawehandel steeds gevoel.

In 1870 was die inkomste van Afro-Amerikaners 25% van dié van wit Amerikaners; teen 2015 was dit wel hoër, maar steeds net 65% van dié van wit mense.

Alhoewel daar baie gesê en geskryf is oor die gevolge van slawerny in die Amerikas, is die vraag wat ons beter wil verstaan hoe die Atlantiese slawehandel die ontwikkelingstrajek van Afrikalande beïnvloed het. Daar word beraam dat die bevolking van Afrika teen 1850 twee keer groter sou gewees het as dit nie vir die slawehandel was nie.

Dit is duidelik ’n groot skok, maar hoe hierdie demografiese veranderings die ekonomiese ontwikkeling van Afrika beïnvloed het, was onduidelik totdat ’n Kanadese student van die Universiteit van Toronto begin het om hierdie vrae te ondersoek.

Vir sy doktorsproefskrif in die vroeë 2000’s het Nathan Nunn, deesdae professor in ekonomie aan Harvard, ’n omvattende slawe-databasis en ’n innoverende metodologie gebruik om vas te stel of lande wat groter bevolkingsverliese as gevolg van die slawehandel gely het, vandag armer is as ander.

Uiteindelik kon hy oortuigend aantoon dat die Atlantiese slawehandel die laer vlakke van ontwikkeling in verskeie Afrikalande kan verklaar.

Maar om te sê dat slawerny onderontwikkeling veroorsaak het, antwoord nie die vraag waarom dit so is nie.

Nunn het dié vrae uiteindelik in twee latere studies beantwoord. Die eerste, wat hy saam met Diego Puga onderneem het, voer aan dat onbegaanbare terrein ’n belangrike rol kon gespeel het.

Om hulself te beskerm teen die slawehandelaars, het baie Afrikane verkies om te vlug na areas ver van die maklik toeganklike handelsroetes aan die kus. Dit het beteken dat baie in ruwe en onherbergsame gebiede gaan woon het.

Alhoewel dit hulle moontlik teen die slawehandel beskerm het, het dit ook beteken dat hulle nie maklik enige surplusse wat hulle verbou, kon verhandel nie – en spesialisering, surplusproduksie en handel is noodsaaklik vir enige vooruitstrewende ekonomie.

Afrikane, deur hul baie sinvolle besluit om vir slawehandelaars weg te kruip, is dus deur die geografie gekniehalter – selfs nadat die slawehandel beëindig is. Dink daaraan dat baie van Afrika se hoofstede selfs vandag ver van die kus af is.

Die tweede langtermyngevolg van slawehandel vir Afrika se ontwikkeling is vertroue. Afrika se interne slawehandel was uniek in dat individue van dieselfde of nabye etniese groepe dikwels deur die ander tot slawe gemaak is.

Deur van kontemporêre opnames en navorsing gebruik te maak het Nunn en Leonard Wantchekon aangetoon dat mense wie se voorouers die meeste geraak is deur die slawehandel in die verlede vandag nog – honderde jare later – steeds laer vlakke van vertroue in hul familielede, bure en selfs plaaslike regering het.

So ’n gebrek aan vertroue het ’n langtermyn- ekonomiese koste: Vertroue is belangrik vir die oplossing van ekonomiese probleme soos produksie en verspreiding deur die markstelsel. Sonder vertroue kan daar min handel en beleggings wees.

Nunn en Wantchekon voer aan dat die slawehandel hierdie antagonistiese kultuur geskep het waar waardes en oortuigings van een generasie na die land oorgedra is met nadelige gevolge vir Afrika se langtermynontwikkeling.

Terwyl sy besin oor haar ervaring van die besoek aan Gorée het Michelle Obama geskryf: “Mense wat deur hierdie eiland gekom het, sou hulle nooit kon verbeel hoe die geskiedenis sou ontvou nie. En hulle sou hulle beslis nooit kon indink dat iemand soos ek, ’n afstammeling van slawe, met haar gesin sou terugkom en weer deur hierdie ‘door of no return’ sou kyk nie.”

Die Atlantiese slawehandel het nie net die toekoms van die Nuwe Wêreld geslyp nie, ’n plek wat hierdie slawe later as hul nuwe tuiste sou aanvaar nie, maar dit het ook onherroeplik die ekonomiese vooruitsigte van die kontinent wat hulle agtergelaat het, benadeel.

* Prof. Johan Fourie doseer ekonomiese geskiedenis aan die Universiteit Stellenbosch. Hy is ’n rubriekskrywer vir Rapport.

Meer oor:  Johan Fourie  |  Uittreksel  |  Afrika  |  Boek
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.