Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Menings
Die kort en lank van om te ‘die’ of nie

Vra Jakkie Groenewald die afgelope week: “Ek het nog altyd ‘op die hoogte van sake’ gebruik, maar ‘op hoogte van sake’ blyk deesdae meer algemeen te wees. Is dit korrek/aanvaarbaar?”

Prof. Gerhard van Huyssteen

Die kort antwoord is dat albei aanvaarbaar is. Die langer antwoord is natuurlik die interessanter ene – ten minste vir my en die ander agies.

Ons kan so half informeel en niewetenskaplik sê dat Afrikaans tradisioneel ’n “lidwoordtaal” is.

Dit is maar gewoon ’n manier om te sê dat Afrikaans in die verlede lidwoorde in segswyses ingesit het waar ’n taal soos Engels dit dalk nié sou doen nie.

’n Eenvoudige en voor die hand liggende voorbeeld: In Afrikaans sê ons “in die somer”, terwyl Engels in summer sê; iemand is in Afrikaans ’n “professor in die taalkunde”, maar in Engels ’n professor in linguistics; as jy ekstaties is, is jy “in die sewende hemel”, maar in Engels in seventh heaven.

Klop dit? Ja, maar ons kan ook in Engels praat van in the summer, in Afrikaans van ’n “professor in taalkunde” en in Engels van in the seventh heaven. Dit illustreer maar net hoe naby ons twee tale eintlik aan mekaar is – comme ci comme ça, Tweedledum and Tweedledee, vinkel en koljander.

Nog nooit van gehoor nie, Gehasi! Is dit net ekke?

As ek so in die meeste van my woordeboeke en bronne grawe, dan lyk dit of taalkundiges en taalpraktisyns al dekades lank (ten minste sedert die 1950’s) dit eens is dat “die” in baie van hierdie soorte uitdrukkings opsioneel is, soos “in (die) belang van iets”; “buite (die) orde reël”; “aan (die) bewind kom”; en les bes ook “op (die) hoogte wees van iets”.

Maar in laasgenoemde is sprake van meer wisseling as net met of sonder “die”: Johan Combrink en Johan Spies weet in Sakboek van regte Afrikaans (1994) te vertelle ’n mens kan ook “op (die) hoogte mét sake” wees.

Nog nooit van gehoor nie, Gehasi! Is dit net ekke?

As ek in ’n korpus van oor die 250 miljoen woorde kyk, dan kom “op (die) hoogte met sake” slegs een keer voor, terwyl “op (die) hoogte van sake” 235 keer voorkom. Gaaf, ek is darem nog nie die kluts heeltemal kwyt nie . . . (’n Mens kry wel ’n klompie gevalle van goed soos: “Ons hou jou op hoogte met die jongste nuus/reëlings/ensovoorts.”)

En hoe vergelyk die “die”-gevalle met dié sonder die “die”?

Die verdeling is so ongeveer 25:75 vir die:die-loos. Dit beteken gewoon dat verreweg die meeste mense “op hoogte van sake” skryf.

Tot slot, as daar een “die” is waaroor die meeste taalpraktisyns nog sterk voel, dan is dit die ene in “die meeste taalpraktisyns”. Om te skryf “meeste taalpraktisyns/mense/bestuurders” word steeds wyd as minder idiomaties geag.

Meer oor:  Gerhard Van Huyssteen  |  Taal  |  Afrikaans  |  Woorde
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.