Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Menings
Die rooie wat sy naam van plankies kry . . .
Jana Luther

Waar kom die woord “bordeel” vandaan? vra ’n Nederlander vandeesweek op Twitter terwyl ’n klub vir volwasse vermaak terselfdertyd hier in die nuus is.

Nou kyk: Só gedy die betekenis van ’n eenvoudige leksikale item wanneer sprekers van verskillende tale, sonder “-isme”-vrese, dieselfde woord oor en weer vir mekaar laat werk.

Kap ’n boom, saag planke en jy het van die oudste boumateriaal aan die mens bekend.

Die woord “plank” kry Afrikaans – én Nederlands én Engels en ’n klomp ander tale – via Ou Frans uit Latyn. ’n Latynse “planca” was ’n blad of plaat, nes ons hedendaagse plank: ’n plat stuk hout of iets wat ’n mens daaraan laat dink, soos ’n strykplankmaag of iemand wat hande langs die sye, gesig na onder, doodstil op haar maag lê. “Plancus.” Plat. Einde van dié storie.

Maar uit Proto-Indo-Europees, Afrikaans se oermoedertaal, kry Germaans en sy dogtertale ook die sinoniem “bord”. Gelukkig, want betekenisgewys verhang dié “bord” die bordjies netjies.

Van ’n plank, ’n bord, kan ’n mens ’n tafel maak. Een waarby jy kan sit, waarop jy kan eet. In die Middeleeue word kos voorgesit op planke wat op stutte geplaas word. Tussen maaltye hang dié bokkietafels se blaaie teen die muur, soos skryf- en advertensieborde vandag. In Ou Nederlands was ’n “bord” dus ook ’n “tafel”.

’n Bord word, wel, ook as bord gebruik. Op ’n houtplankie, effens uitgehol as jy nie wil mors nie, kan jy kos skep.

In Engels word iemand ge-“board” wanneer hy of sy siek is en nie langer kan werk nie. Die raad wat oor sulke sake beslis, is in Engels ewe-eens ’n “board”. Genoem na dieselfde “bord” vir eet, waarom mense ook kan tafelsit. Ons kry dié betekenis ook in “board and lodging”, ’n “tafel” (met kos) en “blyplek”, byvoorbeeld.

Oor die Engelse “board” skryf Johan Combrink in 1995: “Dié werkwoord is ook in die Afrikaanse omgangstaal ingemessel. Die vraag is net: Hoe skryf ’n mens dit? Board, bord of bôrd?”

’n Bord word, wel, ook as bord gebruik. Op ’n houtplankie, effens uitgehol as jy nie wil mors nie, kan jy kos skep. Dié bord bly “bord”, al is dit ook van klei, blik, porselein, plastiek gemaak.

Planke timmer ’n mens aanmekaar. Die Franse, Italianers, Spanjaarde (sprekers van Romaanse tale wat oor germanismes klaarblyklik véél minder begaan was as verlede week se Anglisisme-beswaardes by hierdie rubriek) gryp die Germane se “bord” en pas dit na hartelus aan.

Die Franse bou plankskuilings en gee aan hul “borde” die betekenis “hut”. Vir volwasse vermaak neem die Romane op hul krygstogte vroue saam. Vir hul seksklubs rig die soldate maklik verskuifbare plankhutjies op. So ’n hut noem die Franse ’n “bordel” (“plankie”) en die Italianers ’n “bordello” en siedaar: Nederlands vat “bordel” van die Franse terug, maak daarvan “bordeel” en Engels vat die Italianers se “bordello” vir hul “brothels”. Die meervoud van “bordel”, in Frans “bordeaux”, word die naam van ’n stad, ’n streek en toe sommer ook die wyn.

Die rooie wat sy naam van plankies kry.

Meer oor:  Jana Luther  |  Woorde  |  Taal  |  Afrikaans
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ‘n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar hierdie is nie ‘n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.