Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Menings
Dink aan nóg nuwes, behalwe googleloer . . .
Gerhard van Huyssteen

’n Gunstelingtydverdryf onder taalaficionado’s is die soeke na sogenaamde onvertaalbare woorde.

Skuinskoek, padkos, hartbeeshuis, rooibostee.

Gesoute vertalers of taalkundiges vertel jou dalk gou dit is nie vreeslik interessant nie. Ek is nog laf genoeg om iets sinnigs daarin te probeer soek.

My uitgangspunt? Die getal nuwe woorde wat per jaar/dekade/eeu in ’n bepaalde taal gemunt word, gee dalk ’n aanduiding van die kulturele, kreatiewe en intellektuele innovasiekragdadigheid van daardie taal se land en mense.

My hipotese? In ’n globaliserende wêreld word nuwe ontdekkings en uitvindsels toenemend in die Anglo-Amerikaanse omgewing gemaak en benoem. Ander tale loop dus toenemend (of dalk nog altyd?) agter Engels aan, hetsy deur die nuwe woorde te vertaal of net so oor te neem.

Dalk gee ek nie genoeg erkenning aan Chinees, Russies, Frans, Spaans en Duits as wetenskapstale nie? Dalk registreer die Swede en Turke jaarliks honderde patente? En dalk vertaal die Griekse pers meer woorde uit Arabies as wat hulle self skep? Ek dink nie so nie, maar bly oop vir oortuiging . . .

Wat het ons oor die eeue heen ontdek of uitgevind en éérste benoem, sodat ander mense daarna die Afrikaanse woord moes vertaal of leen?

Hoe lyk Afrikaans se innovasiebeleggings? Wat het ons oor die eeue heen ontdek of uitgevind en éérste benoem, sodat ander mense daarna die Afrikaanse woord moes vertaal of leen?

Dis maklik om weg te spring met inheemse plante en diere: fynbos, dawidjies en oupa-se-pyp; duiker, steenbok en klipspringer.

Op kulturele gebied is kosname voor die hand liggend: hertzoggies, roosterkoek en potjiekos. Speletjies is ’n markante kategorie: bok-bok-staan-styf, kleilat en hopielê. (Iets soos kennetjie tel nie, want dis ’n baie ou, internasionale spel.) Sakkie-sakkie, sokkie, langarm, vas dans en alle ander ekwivalente daarvan verdien spesiale vermelding. In Suid-Afrikaanse Engels is dit windsurfing.

In die kreatiewe leefwêreld wemel dit van nuwighede. Dink sommer aan Coenie de Villiers se soldatehemel en pomelomaan; Anton Goosen se byeboerwa en liedjieboer; Breyten Breytenbach se woordstopseltjies en roekoerkoerborste.

Maar as dit kom by innovasies en die intellektuele leefwêreld (dus uitvindings en gedagtegoed), kras ons tot stilstand. Die eerste woord wat iemand op ’n Facebookgroep ophaal, is . . . apartheid. Daarmee saam word ’n hele klomp ander verbandhoudendes aangedra: tuisland, dopstelsel en dompas. Met uitvindings kom ons op Facebook nie verder as hartbeeshuis, kakebeenwa, bekslaner, dolosblok en ventertjie nie.

Nuwerwets kan ek net aan googleloer dink. Dis anders as om te google, want as jy googleloer soek jy iets blits-blits op en verwag die antwoord op die trefslagbladsy, sonder om verder hoef te klik.

As jy dalk aan nog inheemse uitvindings of gedagtegoed (dus nié diere, plante, kos en speletjies nie) kan dink wat oorspronklik in Afrikaans benoem is, laat hoor asseblief van jou.

Van Huyssteen is ’n taalkundige aan die Noordwes-Universiteit. (gerhard.vanhuyssteen@nwu.ac.za)

Meer oor:  Gerhard Van Huyssteen  |  Taal  |  Afrikaans  |  Vertaling
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ‘n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar hierdie is nie ‘n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.