Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Menings
Dít is waar ‘het’ vandaan gekom het
Prof. Gerhard van Huyssteen

‘Ôs sit inne Primi ­Piatti, ek sit en iet en dink die eeste kee wat ek inne Primi Piatti gesit ’et, was inne meeting met iemand, en sy het betaal virrie kos. Ek was soe honge dai dag, dat ek gedink ’et dat dai die beste sandwich was wat ek al ooit ge-iet ’et. Als het lekke geproe dai tyd,” skryf Nathan Trantraal in Rapport.

Ten minste drie meestergraadstudente kan op dié paragraaf afstudeer.

Ek wil egter die aandag op Nathan se gebruik van die hulpwerkwoord van tyd “het” vestig. Let op die wisseling tussen “. . . sy het betaal virrie kos” en “. . . dat ek gedink ’et”.

Oplettende lesers van sy rubriek sal ook nog ander wisselvorme opmerk, soos “. . . wat ôs net die begin, mirrel en einde van gekyk’et” (díe keer sonder spasie ná die werkwoord) en “. . . die eeste kee wat ek ’it ­gehoorit”.

Hierdie wisseling tussen het, ’et, -’et en -it illustreer in een asemstoot hoe Afrikaans besig is om te verander, soos dit al deur die eeue heen aan’t verandere is.

By die onlangse Afrikaansegrammatikawerksessie het een van die strydrosse van die Afrikaanse taalkunde prof. Jac Conradie van die Universiteit van Johannesburg as gasspreker opgetree en boeiende nuwe feite oor die Afrikaanse “het” aangebied.

Die Nederlandse ekwivalent van “het” is “hebben” (met ik heb, jij hebt, hij heeft en wij hebben as ander vorme van die hulpwerkwoord).

Gedurende die ontwikkeling van Afrikaans sien ons verskeie vorme van “het”, byvoorbeeld “gaan haalle heef” (1801), “souw siek geweesst” (1812), “geluister het”, “ge­schreeuwe hebbe” en “gebruik heb” (almal in dieselfde teks uit 1844) en “gehoor he” (1846). In 1897 sê die bekende skrywer en Bybelvertaler ds. S.J. du ­Toit dat ons “hê” moet skryf, soos in “. . . di boom hiir gegroei ”. Eers in die 1920’s is die gebruik van “het” langsamerhand gestandaardiseer.

Dit gebeur voortdurend in alle tale dat sommige selfstandige woorde groei om agtervoegsels te word. So byvoorbeeld het die woord “lyk” (soos in “Dit lyk lekker”) gegroei tot die agtervoegsel -lik (soos in “vroulik”). Letterlik/oorspronklik beteken “vroulik” dus “wat soos ’n vrou lyk”.

Die proses staan in die taalkunde as grammatikalisering bekend.

Dieselfde is besig om met “het” te gebeur, voer Jac aan. Naas “. . . dat ek gekyk het”, kry ons reeds in die skryftaal “. . . dat ek gekyk’et” of “. . . dat ek gekykit”.

En die ongelowige thomasse wat dink dat dit nou maar net weer ’n verkragting van Die Taal is, moet maar mooi luister hoe hulle “het” in gesproke taal gebruik. “Het” word algemeen uitgespreek as [?t] (dieselfde as “pit” sonder die “p”).

Luister maar: Sy’t gesing ­asof haar lewe daarvan afgehang’t.

Ek hoor reeds ’n paar verontwaardige snorke uit die skoolvosgeledere. Ontspan!

Dieselfde proses het eeue ­gelede eintlik al in ons familietale Engels en Nederlands plaasgevind.

Aanvanklik het die Engelse . . . that she play did gesê en toe word dit . . . that she played­; in Nederlands het . . . dat zij speel deed uiteindelik . . . dat zij speelde geword.

MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ‘n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar hierdie is nie ‘n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.