Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Menings
Jantjies het hul al oral in die taal ingewurm
Jana Luther

‘Die jantjies laat my gril. Oulike, betekenislose woordjies wat my skaam maak vir Afrikaans.”

Komende van iemand toe kollega Sophia in VivA se Taalwerkersforum vra: “Kosmense, Pharos se Engels-Afrikaanse woordeboek gee ‘jantjie’ vir ‘corn dog’. Sê asseblief vir my ons het intussen iets anders daarvoor uitgedink.”

“Mieliebrak”, “worsie-op-’n-stokkie”, “mielieworsie” . . .

“Hulle noem dit ‘yankees’ hier rond. Dalk waar die ‘jantjies’ (gril) vandaan kom,” sê nog iemand. ’n Ander: “Niemand gaan weet wat hulle eet as hulle kleinletter-‘jantjies’ eet nie, behalwe die mense wat woordeboeke vir voorgereg verorber.”

Ja. “Jantjie” maak ons skaam. Maar die skoen pas. Ek gaan wei in die WAT.

In Vroeë Afrikaans het die Hollanders se “hop, Marjannetjie”, wanneer iemand ’n baba op en af op die skoot of knie wip, “hopmajannetjie” geword. “Hopmajantjie maak”, “hopmajantjie spring” is ’n speletjie of dans waarby ’n mens op en af op jou hurke spring.

“Die weerkaatsing van die spieëllig speel hopmajantjie op die vloer,” dig C. Louis Leipoldt.

“Die weerkaatsing van die spieëllig speel hopmajantjie op die vloer,” dig C. Louis Leipoldt.

Naas fieterjasies kan iemand fitterjantjies, nukke, grille hê. Kaf, bog is pure gamajantjies. ’n Skynheilige skelmstreek, ’n judasstreek, word by Wellington ’n “hakkerejantjiestreek”.

’n “Jantjie-van-alles” se hande staan reg. Is die raakvatter ’n vrou, is sy ’n “jansie”- of ’n “antjie-van-alles”. In die ou dae kon mense mekaar “jantjie maak”, jaloers. ’n Jantjie Kontant was voorbarig; Jantjie Rooibeen verlief; Jantjie Sekuur presies. Die Kaapse Suidoos was Jantjie Skuinsdwars; Jantjie-sonder-erg was min gespin; Jantjie Volstruis was oral tuis.

Baie diere, voëls, plante dra vandag nog dié woord in hul volksname: In die Noordweste is “jantjiesoetjiestrap(per)” verkleurmannetjie se kind; die geelborstinktinkie se ander naam is “geelborskleinjantjie”. Die vis “mooinooientjie” heet ook “jantjietoontjies”. “Maljantjie” is ’n haarskeerderspinnekop. Een van die ander name van die plant beter bekend as “eendjies”, “gansies” of “kankerbos” is “jantjiebarend”.

Só duik “jantjie” al skertsende ook by kos en drank op (al wil ons dit nie meer hardop hoor of sê nie): “jantjiebier” vir gemmerbier, “skurwejantjies” vir hawermoutkoekies, “gladdejantjies” vir smoothies. Vandag maak dié gejantjie, al dié jantjies en jantjiery, ons verleë. By laasgenoemde was die grilfaktor al hemelhoog.

Net prof. Gerhard van Huyssteen merk op: “Ek hou van die volksetimologiese ‘jantjie’. Lekker dat ons skurwejantjies en gladdejantjies het.”

Deesdae nog een. “Jislaaik, Jantjies!” skryf Netwerk24. Op Twitter stuur iemand “ ’n nuwe woord vir die HAT: ‘Briljantjies’. Jy gebruik dit as Herschel vir die Bokke gaan druk.”

Ek skaar my by Gerhard. Lekker dat ons Jantjies het. Ek hoop dié een kry ’n mieliebrakborg.

  • Luther werk vir die Virtuele Instituut vir Afrikaans.
Meer oor:  Jana Luther  |  Taal  |  Afrikaans
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ‘n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar hierdie is nie ‘n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.