Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Menings
Ongewerweldes wemel in taal se skatkamers
Jana Luther

Dat Europeërs in hul vroeë dae aan die Kaap baie van Suid-Afrika se inheemse soogdiere nog nooit gesien het nie, is algemeen bekend. Ook dat hulle baie van dié diere na diere elders genoem het, soos ons seekoei na Nederlands se “zeekoe”, terwyl ’n zeekoe in Nederland g’n seekoei is nie, maar ’n doejong. Afrika se seekoei is daar ’n “nijlpaard”, en ons meerkat ’n “stokstaartje”, want in Nederlands verwys “meerkat” na ’n hond(s)aap en “groene meerkat” na Afrikaans se blouaap.

Dit het my laat wonder: Hoe het dit met die benoeming van ons ongewerweldes gegaan? Insekte, spinnekopagtiges, oorkruipers, duisendpote, wurms. Die vlieëndes en kruipendes wat volgens Wikipedia tussen 70% en 90% van alle diersoorte uitmaak, maar wat die meeste van ons laat gril; wat ons gedurende ons leeftyd, doelbewus, per ongeluk, onwetend, by die miljuisende vermorsel, vergif, tot ’n grusame einde laat kom.

In die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) wemel hulle: Bontskapies, beeruile, bloutjies en bruintjies, dartelaartjies en dikkoppies, herfsblaarswerwers en heuningspringertjies, karoo-dansertjies en -skollies, kopervlerkies, koolwitjies, kwaggasandmannetjies en rooibroekkonstabels. Hulle is almal skoenlappers.

Boomsingertjies, sonroepertjies, die sonbesies, boombesies, hoor ’n mens op warm somerdae.

Boomsingertjies, sonroepertjies, die sonbesies, boombesies, hoor ’n mens op warm somerdae. Die boerkainja is ’n wollerige, geelbruin tor. Hy kom saans uit die grond as hy lig gewaar. Hooiwaens, ook bokwaentjies genoem, lyk soos spinnekoppe, stadig op lang, dun pote.

Om vyande af te skrik, laat die bombardeerkewer met ’n hoorbare knal salpetersuurdruppels uit sy agterlyf los. Gomwerpers, rysmiersoldate, spuit ’n klewerige stof uit hul monddele.

Brandassies, klein, swart muggies, ook warm-as(sies) of doemdoempies genoem, veroorsaak in die somer ’n brandende gejeuk waar hulle teen ’n mens vasvlieg. As die donderbesies, dondervliegies of onweersbesies, klein hardedopkewertjies, saans rondvlieg, is die reën glo naby.

Die skimmelagtige afskeiding op dié toktokkie se rug laat hom glo lyk soos ’n vrou met ’n karos.

Ook as die dolfie baie dons het. Die skimmelagtige afskeiding op dié toktokkie se rug laat hom glo lyk soos ’n vrou met ’n karos. Vandaar sy ander naam: fytjie-abbakaros.

Nog ’n toktokkie is die blinkswart ghannaghoetjie, of padlopertjie. Met sy gepunte agterlyf klop-klop hy teen die grond. Dié gewoonte en ’n wit kolletjie onder sy maag besorg aan hom nog twee name: klopgatjie en briewedraertjie.

Engels se geliefde swart-en-rooi kolletjieslyf-ladybird heet in Afrikaans, nes in Nederlands, liewe(n)heersbesie. Hy het ook ander name: bontbesie, skilpadjie, boom- of botterskilpadjie, botterbesie, bontrokkie, aljandertjie of giekergaker.

Maar die meeste van dié name ken ons nie meer nie. In die omgangstaal word dié diertjies voor die voet “gogga” genoem, met streeksino­nieme, dalk, soos “krukkejeus” of “kokkejis”.

Dis ’n jammerte, want gogga maak vir baba bang. Onbekend maak onbemind.

  • Jana Luther is redakteur van Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal.
Meer oor:  Jana Luther  |  Woorde  |  Taal
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.