Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Menings
Taalkruie: Dan sterf ’n stukkie siel
Jana Luther

Atman, atum, adem, asem.

Deur tale van verskillende taalgroepe loop die naelstring van Afrikaans terug via Nederlands, Middelnederlands, Oudnederlands, Germaans tot by die hipotetiese vrugbeginsel: die oertaal Proto-Indo-Europees. In al die groot taalfamilies van Europa – Albanees, Anatolies, Armeens, Balties, Germaans, Grieks, Indo-Iranees, Italies, Kelties, Slawies, Togaars – is woorde wat tot dié voorouertaal teruggevoer kan word as ons hulle met mekaar vergelyk. Woorde en dele van woorde wat tussen 6 000 en 7 000 jaar gelede ontstaan het en ons vandag nog gebruik.

Die oudste bron waaruit ons die verhale kan rekonstrueer wat die ou Indo-Europeërs aan mekaar vertel het, is ’n versameling godsdienstige tekste wat bewaar gebly het: die Rig-Veda, wat minstens 3 000 jaar gelede in Sanskrit, ’n Indo-Europese taal uit Indië, geskryf is.

So vind ons in die Vedas, byvoorbeeld, die vroegste gebruik van “Atman”, met daarby die kommentaar van Yaska, ’n antieke Indiese grammatikus. In die eerste vers waarin “Atman” voorkom, verduidelik Yaska dit as “die essensie – die siel of gees van alles wat lewe”. Verwant aan “Atman” is “mahatman”, saamgestel uit “maha”, groot, en “atman”, gees. ’n “Groot gees” dus, soos ons nou die woord “mahatma” verstaan – volgens die WAT iemand wat wys, edelmoedig, onbaatsugtig is, wat vanweë dié kwaliteite met die titel “mahatma” vereer word, soos Mahatma Ghandi.

Verwant aan die Sanskritwoord “atman” is die Ou Hoogduitse “atum”, Nederlands se “adem” en “ademen”, en Afrikaans se “asem” en “asemhaal”.

Wanneer jy die lug diep in jou longe intrek, inhaleer – of inspireer – jy; wanneer jy dit uitblaas, ekshaleer – of ekspireer – jy. Sowel “inhaleer” (oorspronklik) as “inspireer” (steeds) beteken om asem in iets ín te blaas. Asem in die betekenis “lug”, maar volgens die Rig-Veda ook “gees” of “siel”.

Inspirasie wakker die gees aan. As iets of iemand ons inspireer, word ons besiel, neem ’n skeppende vermoë van ons besit.

“Uit asem groei verhale, verse / wat ruilgoed word; en bindgoed . . .

“Dat ons kodes het om in te praat, / aanraak in klank, / van skrif ’n snoer maak, / is nie minder wonder nie / as dier geëts op rots. / In die fyn skelet van taal / klop kiem en hart waarmee / ons binnevure stook; / mekaar aanroep of troos” (Zandra Bezuidenhout, “Kraal- en kleiwerk”).

Want daagliks gebeur dinge wat die asem laat vassteek, wat dit in die keel laat stok.

Sondag was so ’n dag, dié week so ’n week: van vlug voor vlamme, snak na asem, wag dat die asem van die wind moet stil raak, van asem ophou en terugkeer om verwoesting te ontsyfer.

’n Afrika-spreekwoord: As ’n oumens sterf, brand daar ’n biblioteek af. Wanneer ’n biblioteek van voorsate se inspirasie in puin lê, sterf ’n stukkie van die siel.

  • Luther is ’n mederedakteur van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal.
Meer oor:  Menings  |  Jana Luther
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.