Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Boeke
Militêre geskiedenis met nuwe oë bekyk

Niefiksie

Sights, Sounds, Memories­

Ian van der Waag (red.)

SUN PRESS, R375

Sights, Sounds, Memories verdien om wyd gelees te word en behoort nie net tot akademiese kringe beperk te word nie, skryf Gert van der Westhuizen.

Suid-Afrika se deelname aan die Tweede Wêreldoorlog is een van die onderwerpe wat in die vorige eeu deur plaaslike historici afgeskeep is.

Daar was verskeie redes daarvoor. Een was die byna oordrewe klem in ons geskiedskrywing op die Anglo-Boereoorlog, politieke geskiedenis en selfs die Groot Trek. Dit was boonop nie juis polities korrek om oor die Tweede Wêreldoorlog te skryf terwyl daar ’n regering aan die bewind was wie se leiers erg teen Suid-Afrika se deelname aan dié wêreldkonflik gekant was nie.

In die 21ste eeu moes die Tweede Wêreldoorlog aanvanklik boonop eers opsy staan vir boeke oor die Grensoorlog. Maar soos die 100-jarige herdenking van die Tweede Wêreldoorlog nader kruip, word werke daaroor gelukkig meer algemeen.

Dit wissel van sogenaamde populêre boeke tot behoorlik nagevorste werke deur gerekende historici. Sights, Sounds, Memories: South African Soldier Experiences of the Second World War val in die laasgenoemde kategorie.

Dié boek, die derde in die reeks African Military Studies, is om verskeie redes ’n baie belangrike bydrae tot die Suid-Afrikaanse historiografie. Dis die pennevrug van gesoute militêre historici en dit steun swaar op argivale navorsing, wat beteken die leser gaan werklik iets nuuts leer en nie bloot te doen kry met ’n opgewarmde weergawe van sekondêre bronne nie.

Daarby kyk dit met nuwe oë na die militêre geskiedenis en word die rol en belewenisse van gewone soldate onder die vergrootglas geplaas.

Daarby kyk dit met nuwe oë na die militêre geskiedenis en word die rol en belewenisse van gewone soldate onder die vergrootglas geplaas eerder as dié van militêre leiers en staatsmanne en is dit allesbehalwe ’n vervelige relaas van gevegsplanne en -formasies.

Oorloë, merk Van der Waag in die inleidende hoofstuk op, word immers deur gewone mense beleef en geveg. Sights, Sounds, Memories praat in dié opsig met Samuel Hynes se aangrypende en invloedryke The Soldiers’ Tale: Bearing Witness to Modern War.

Van der Waag kyk in die eerste hoofstuk hoe Suid-Afrikaanse soldate die vreemde en soms selfs eksotiese omgewing waarin hul oorloë plaasgevind het, ervaar en daaroor verslag gedoen het in onder meer herinneringsgeskrifte. Vir baie van hulle was dit ’n eerste en enigste geleentheid om na die buiteland te reis en was hulle gevolglik ook toeriste.

Niemand se oorlog was ook presies dieselfde nie. Vir baie was dit nie juis merkwaardig of opwindend nie. Evert Kleynhans skryf byvoorbeeld in ’n ander hoofstuk oor Arthur­ Bintliff se wedervaringe in Madagaskar in 1942. Hy laat die soeklig nie net op die grootliks vergete Suid-Afrikaanse veldtog in Madagaskar val nie, maar ook op die daaglikse, dikwels vervelige, rituele van soldaatwees.

Menige oudsoldaat sal kan identifiseer met Bintliff se beskrywing in ’n brief van ’n uitmergelende patrollie en sy visioene van koue bier, galonne tee (nie die tee wat die weermag verskaf nie, maar “regte” tee), koeldranke en die Durbanse strand. Maar helaas, “on you plod, your water bottle long ago empty of its sultry fluid”.

Suryakanthie Chetty vertel in dié verband ook van (wit) vroue in oorlogsdiens se “groot avontuur”. Rishika Yadav skryf oor die lot van bruin krygsgevangenes en daardeur kry mense wie se bydrae tot die oorlogspoging in die verlede dikwels geïgnoreer is, die aandag wat hulle verdien.

Van die ander hoofstukke is dié van Carl Punt wat handel oor weerman John Beresford Lugg, Suid-Afrika se eie “private Ryan”, wat ’n veiliger oorlogswerk moes kry nadat twee van sy broers gesneuwel het en ’n ander vermis is; Van der Waag s’n oor Eric Axelson, wat die veldtog in Italië as historikus meegemaak het; en Karen Horn se vertelling van die militêre personeel in hospitale in die Midde-Ooste van 1941 tot 1945.

Plint en Delport vra waarom soldate wat aan die veldtog in Italië deelgeneem het, later meer liberaal en radikaal in hul politieke denke was as dié wat net in Afrika diens gedoen het.

Frankie L. Monama se hoofstuk oor Suid-Afrikaanse propaganda wat veronderstel was om gewone soldate se moraal hoog te hou, is ’n ander fassinerende bydrae. (Monama skryf ook in ’n ander hoofstuk oor buitelanders wat in die Unie Verdedigingsmag gedien het.)

Graeme Plint en Anri Delport skryf oor die rol wat oorlogsveterane, soos sir De Villiers Graaff, leier van die Verenigde Party, Colin Eglin, latere leier van die Progressiewe Federale Party, en die kommunis Joe Slovo, in die Suid-Afrikaanse politiek gespeel het in die tydperk van 1945 tot 1960. (Die versoeking is vir my net te groot om hier effe moedswillig op te merk dat dit die Sappe, Progs en kommuniste was wat fascisme beveg het, terwyl latere leiers van die Nasionale Party wat ’n paar geslagte se seuns gedwing het om te gaan oorlog maak, by die huis gesit en heimlik op ’n Nazi-oorwinning gehoop het.)

Plint en Delport vra ’n klompie interessante vrae in hul hoofstuk, soos waarom soldate wat aan die veldtog in Italië deelgeneem het, later meer liberaal en radikaal in hul politieke denke was as dié wat net in Afrika diens gedoen het. Was dit omdat hulle die verwoesting wat op ’n fascistiese diktatuur gevolg het, eerstehands­ kon sien of was dit omdat mense met meer radikale oortuigings eers by die weermag aangesluit het nadat Nazi-Duitsland die Sowjetunie in 1941 binnegeval het?

Sights, Sounds, Memories wemel van soortgelyke stimulerende vrae. Maar dié boek se waarde strek veel wyer. Dit slaan ook die mite die nek in dat akademiese skryfwerk wat op argivale navorsing gegrond is, nie toeganklik is nie.

Dit verdien om wyd gelees te word en behoort nie net tot akademiese kringe beperk te word nie.

Gert van der Westhuizen is Netwerk24 se Stemme-redakteur.

Meer oor:  Resensies  |  Memories
MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.