Lees jou gunsteling-tydskrifte en -koerante nou alles op een plek teen slegs R99 p.m. Word 'n intekenaar
Boeke
Roman kom oor verhaal van SS Mendi
’n Argieffoto van die SS Mendi Foto: Wikipedia

Die 100 jaar sedert die troepedraer SS Mendi gesink het, word volgende jaar gedenk en ’n roman gegrond op die gebeure deur die Suid-Afrikaanse joernalis Fred Khumalo, word dan uitgereik.

In Nuwe Geskiedenis skryf J.P. Brits en S.B. Spies in ’n hoofstuk oor die Eerste Wêreldoorlog dit was vir die swart gemeenskap van Suid-Afrika die mees traumatiese gebeurtenis van die oorlog: Op die oggend van 21 Februarie 1917 het die Mendi met 882 man van die South African Native Labour Contingent (SANLC) aan boord deur dik mis oor die Engelse Kanaal van Engeland na Frankryk gestoom. Naby die eiland Wight het die SS Darro, ’n baie groter skip, in die Mendi ingeploeg en die romp oopgeskeur.

Die passasiers het op die dek vergader en ’n paar reddingsbote is neergelaat. Binne 25 minute het die Mendi in yskoue water gesink en 615 man van die SANLC het verdrink of is aan blootstelling en uitputting dood. Die mans het deurentyd groot dapperheid aan die dag gelê.

Dit is geen toeval dat Suid-Afrika se hoogste nasionale orde vir dapperheid die Orde van die Mendi is nie, sê Khumalo. “Die verhaal van die Mendi is aan die hart van ons nasie, maar daaraan moet nog reg geskied. Die boek is my beskeie bydrae daartoe.”

Khumalo het met hierdie stuk geskiedenis kennis gemaak toe hy op laerskool in die koor gesing het. “Ons het werke van komponiste van Europa en Afrika gesing, van Handel tot R.T. Caluza en Haydn tot Myataza. Ons het gesing in Zoeloe, my moedertaal, in Sotho, Xhosa en selfs Engels, ’n taal wat so vreemd vir ons was, dat selfs al het ons hierdie liedere lewendig en met sekerheid gesing, was dit die meeste van die tyd sonder om te weet waaroor dit gaan.”

Fred Khumalo

Hulle is egter ook bekend gestel aan “Amagorha eMendi” ’n treurlied geskryf in Xhosa wat ’n mens bybly, sê hy. “Dit is ’n kort werk wat nie uit jou kop wil wyk nie.” Jabez Foley, een van die mees vermaarde swart komponiste, het dit gekomponeer ter herinnering aan die meer as 600 mans wat saam met die Mendi gesink het. Hierdie lied het vir Khumalo aan die lewe van die mans aan boord van die SS Mendi konteks gegee en hulle vir hom vermenslik.

Die verhaal het by hom verskeie vrae laat ontstaan: Hoekom sou hulle hul lot ingooi by die Britse kroon, die owerheid wat nie lank tevore nie die Native Land Act van 1913 verorden het waarvolgens die land se swart meerderheid 13% van die grond gekry het?

Dieselfde regering wat hulle aan tallose belastings onderwerp het en wat die finale spyker in die doodskis van die Zoeloeryk gehamer het?

Hoekom sou hulle ’n regime ondersteun wat hulle deurentyd die reg om te stem ontneem het, wat hulle reg ontken het op inspraak in die sake van die “Native”-gemeenskap, soos wat swart mense toe nog genoem is?

Jare later, toe hy reeds ’n joernalis en romanskrywer was, het die Mendi-verhaal hom steeds bygebly en hy moes die verhaal vir eens en vir altyd skryf.

“Maar waar moes ek begin? Was daar nog oorlewendes? Stel jou my blydskap voor toe ek in 2003 afkom op ’n boek deur Norman Clothier getitel Black Valour: The South African Native Labour Contingent, 1916-1918 and the Sinking of the Mendi.”

Hy het die boek van 177 bladsye in een sitting deurgelees, waarna hy ’n meningstuk oor die onderwerp vir Rapport geskryf het.

’n Jaar later is hy saam met ander joernaliste deur die Franse departement van buitelande sake genooi vir ’n inligtingstoer van twee weke in Frankryk om dié regering se beleid oor Afrika te verstaan.

“Gedurende ons verblyf daar, sonder om daarna te vra, is ons van Parys al die pad na die kus aangery waar ons op ’n toer geneem is deur Suid-Afrikaanse oorlogsgrafte. En daar, in Dieppe, is grafte van lede van die SANLC uitgewys. Toeval? Noodlot?

“Ek het ’n stuk of wat vir Rapport geskryf, waar ek destyds gewerk het. In my agterkop het ek geweet die koerantstukke is nie genoeg nie. Ek moes iets groters daaroor skryf.”

Die mans aan boord was van verskillende dele van die land en verskeie kulture. Hulle het hul eie vooroordele en verwagtinge gehad.

“Nodeloos om te sê sou daar spanning aan boord gewees het. Hoe het dit verloop? En hoe het die oorlewendes die sinking verwerk terwyl hulle na die westelike front in Frankryk moes gaan?”

Penguin het die boek aanvaar vir publikasie en het ’n uitgewer in Brittanje daarvoor gekry, sê Khumalo.

“Ek is bly hieroor omdat dit nie net Suid-Afrikaanse geskiedenis is nie, maar ook internasionale geskiedenis. Dit sal weerklank vind by Europeërs en sal Suid-Afrikaners se harte raak.”

  • Khumalo se mees onlangse boek, #Zuptasmustfall and Other Rants, word vandeesmaand deur Penguin uitgereik.

MyStem: Het jy meer op die hart?

Stuur jou mening van 300 woorde of minder na MyStem@netwerk24.com en ons sal dit vir publikasie oorweeg. Onthou om jou naam en van, ‘n kop-en-skouers foto en jou dorp of stad in te sluit.

Ons kommentaarbeleid

Netwerk24 ondersteun ’n intelligente, oop gesprek en waardeer sinvolle bydraes deur ons lesers. Lewer hier kommentaar wat relevant is tot die onderwerp van die artikel. Jou mening is vir ons belangrik en kan verdere menings of ondersoeke stimuleer. Geldige kritiek en meningsverskille is aanvaarbaar, maar dit is nie 'n platform vir haatspraak of persoonlike aanvalle nie. Kommentaar wat irrelevant, onnodig aggressief of beledigend is, sal verwyder word. Lees ons volledige kommentaarbeleid hier.

Stemme

Hallo, jy moet ingeteken wees of registreer om artikels te lees.