Eers was hy verstom.

En toe raak hy bekommerd. Die rede? Die laaste ding wat hy verwag het, was om ’n stortvloed vriendskapsversoeke van middel­jarige wit vroue te kry . . .

In daardie stadium was die meeste van sy Facebook-vriende immers swart. En al wat hy op sy blad gedoen het, was om sy liefde vir sy taal op ’n prettige manier met vriende te deel. 

“As gevolg van al die goed wat die ­af­gelope paar jaar in die sosiale media gebeur het – rassisme, Penny Sparrow, en­sovoorts – het ek gedink, ag tog, ek het nie dít in my lewe nodig nie,” was Melusi Tshabalala se instinktiewe reaksie op dié vriendskapsversoeke uit ’n onverwagte oord. 

Tog was hy nuuskierig. 

“Ek praat toe met een van my vriende, ’n middeljarige wit man. En hy sê: ‘Kyk, ek vermoed die mense wil net leer.’ Toe dink ek, oukei, kom ek probeer.”

Sy vriend was reg. Melusi het die vriendskapsversoeke begin aanvaar, en kort voor lank het hy almal se gunsteling- Zoeloe-“onderwyser” geword.

Vandag, minder as ’n jaar later, gaan sy “aanlyn klaskamer” van krag tot krag en word sy Facebook-blad, Melusi’s Everyday Zulu, deur sowat 7 000 mense gevolg.

Boonop is sy prettige Facebook-taallesse pas in ’n gelyknamige nuwe boek saamgevat, en selfs ’n app is op pad. 

Op sy blad deel Melusi sedert Oktober verlede jaar elke dag ’n nuwe inskrywing waarin hy ’n Zoeloe-woord met die ­de­finisie gee, maar ook ’n spitsvondige beskrywing van die woord se betekenis of ’n humoristiese staaltjie.

Dit vier sy moedertaal en bied terselfdertyd ’n heerlike manier om Zoeloe te leer.

Vir Melusi is sy skielike sukses en nuutgevonde roem nog moeilik om te glo.

“My enigste doel was om pret te hê,” verduidelik dié 40-jarige vennoot in ’n ­reklameagentskap in Johannesburg.

“Die meeste van my vriende in die sosiale media is swart; daarom was dit nie asof ek hulle iets geleer het nie. Ons het net ’n lekker tyd gehad.”

Foto: Dino Codevilla

Maar sy vriende het sy inskrywings met húl vriende begin deel – en so versprei dit toe soos die spreekwoordelike veldbrand en word hy byna oornag ’n “iqhawe”, oftewel ’n held. 

Op sy Facebook-blad verduidelik hy: “Vandag se Zoeloe-­woord is iqhawe. Iqhawe is ’n held. Vyfuur vanoggend het ’n ouer sommer skielik die klas se WhatsApp-groep verlaat. Sommer net so. Hy is my nuwe held. Iqhawe! Wanneer ek groot is, wil ek soos jy wees, dapper mev./mnr./ander. Die groepie is ’n probleem, want dit speel met my gevoelens. Ek wag op ’n belangrike werkboodskap, maar al wat inkom, is foto’s en video’s van ander mense se kinders wat aan die een of ander iets suig. Met elke pieng klop my hart vinniger, want ek hoop dis ’n boodskap wat sal sê: ‘Yeah, we’re on. We’re gonna be rich, bitch,’ maar nee, dis net ’n foto van Timmy met sy simpel klei­dinosourus.”

Trots vertel hy nou oor daardie eerste sarsie aandag: “Toe ek weer sien, het ek ’n heel nuwe gehoor.”

En dit als danksy ’n bietjie taalpret. 

Saam met die waarderende nuwe gehoor het Melusi ongelukkig ook die aandag van internettrolle met hul gemene kommentaar getrek. Hy is al selfs ’n vrouehater genoem. 

“Ek het ’n grap oor grimering op my Facebook-blad gemaak. Toe vlieg iemand my in en sê ek moet vroue uitlos. Ek het nooit uit die oogpunt van ’n vrou daaroor gedink nie; ek het net gesien hoe vroue grimering aan hul gesig sit en gedink dis belaglik, toe sê ek dit.”

Ons praat van mekaar, maar ons praat nie mét mekaar nie

Maar die kommentaar het hom wel laat besin.

“Ek het altyd gedink ek is ’n goeie ou, maar dit het my gedwing om te kyk na van die dinge wat ek oor vroue sê. Ek weet nou ek moet aan myself werk.”

By sy huis in Fourways, Johannesburg, is Melusi ’n standvastige gesinsman. Hy is vyf jaar lank met Thabile (33) ge­troud.

Hulle het ’n dogter, Azande (6), en ’n seun, Akhile (5). Melusi het ook ’n 15-jarige seun, Tumelo, uit ’n vorige verhouding. 

Wat dink sy vrou van haar man se nuwe status as taal­onnie en bekende? 

Sy wil geen aandeel daarin hê nie, antwoord Melusi met ’n laggie. 

“Sy meen sy het nie dié nonsens nodig nie. Sy sê: ‘Moenie my naam noem nie. Moenie foto’s plaas nie.’ Ons is taamlik privaat.”

Hy wou ook nie juis beroemd word nie; dit het altyd net oor sy passie vir taal gegaan. Hy praat ’n aantal Afrika-tale vlot, soos Tswana en Sotho – en natuurlik Zoeloe, sy moedertaal. 

“Wanneer ek na ‘Melusi’s Everyday Zulu’ verwys, is ek nie arrogant nie. Dit gaan oor hoe ek Zoeloe sien, hoe ek dit vertolk.”

Toe die uitgewers Jonathan Ball hom kontak om sy plasings in ’n boek te om­skep, het hy die geleentheid aangegryp. Melusi’s Everyday Zulu, met ’n keur van sy Facebook-plasings, is nou in alle groot boekwinkels te koop. 

Melusi by die bekendstelling van sy boek, Melusi’s Everyday Zulu, wat ’n samevatting van sy plasings is. Foto: Facebook

Die app sal die boek aanvul, sê hy. “Dis een ding om die woord te ken, maar om dit te gebruik, moet jy die uitspraak regkry. Met die app kan jy die Zoeloe-woord skandeer en so die uitspraak daarvan kry,” verduidelik hy.

Op sy Facebook-blad sluit hy nou ook daagliks ’n kort opname in van hoe daardie dag se woord klink en uitgespreek word.

Hy hou van die manier waarop sy gebruik van taal mense van alle rasse, ouderdomme en klasse bymekaarbring, vertel hy.

“Dit het mense aan die praat gekry, mense wat andersins geen rede sou gehad het om met mekaar te praat nie. 

“By die werk maak ons aannames oor mekaar, maar as jou 60-jarige wit kollega in die raadsaal skielik uitval en “uya­phapha” sê, wil mense weet: ‘Waar het jy dit geleer?’ ”

Dié woord beteken “jy is voor op die wa”.

Benewens sy boek en Facebook-lesse het Melusi ’n rubriek in die tydskrif Finweek. Onlangs het hy ook by East Coast Radio se ontbyt­program aangesluit om twee keer per week ’n insetsel oor Zoeloe-­woorde te doen. 

Hy het ook ’n projek saam met die Netwerk24-­joernalis Jo Prins begin. Dit heet Ubu­dlelwana, wat verhoudings in Zoeloe beteken. Elke maand nooi dié twee mense van verskillende rasse om by ’n plek in Johannesburg by hulle aan te sluit om mekaar te leer ken. 

“Ons eet en gesels, maar met die doel om saam te werk om die land vorentoe te vat,” sê hy.

Hy koester groot hoop vir sy projek en wil graag sien dat dit ’n wêreldwye be­weging vir alle tale word.

“Nog ’n skema waaraan ek werk, behels die bou van ’n platform waar mense hul eie woorde en stories kan deel,” sê Melusi.

“Dit gaan daaroor om ons almal aan die praat te kry. Dis ons grootste probleem: Ons praat van mekaar, ons praat oor mekaar, maar ons praat nie mét mekaar nie.”

Met ’n bietjie liefde en die wonder van taal, meen hy, sal die wêreld ’n veel lekkerder en beter plek wees. 

Vandag se Zoeloe-woord is . . .

Sy boek, Melusi’s Everyday Zulu.

Phika

“Phika is om te ontken. Dis iets wat my kinders baie goed en gereeld doen. Hulle is soos klein politici. Om die waarheid te sê, ek vermoed dié twee wil eendag die president van Zimbabwe word.”

Is’lima

“Is’lima is ’n 40-jarige man van Fourways wat geld uitgee wat hy nie het nie, op dinge wat hy nie nodig het nie, om mense te beïndruk van wie hy nie hou nie. Is’lima is ’n dwaas, idioot en ’n moroon. As jy nog nie besef het ek praat van myself nie, is jy ’n is’lima.” 

Ngiyakuthanda*

“Dit beteken ‘ek is lief vir jou’. Maar wag, dis nie al nie! Dis ook ‘ek hou van jou’. Dit het ’n dubbele betekenis wat beslis probleme op afsprake kan veroorsaak.”

Umhlalaphansi

“Umhlalaphansi is aftrede. Daar is twee sleutelwoorde hier: hlala, wat sit beteken, en phansi, wat 
af beteken. Is dit nie wonderlik nie? Sit en ontspan. Laat die jong mense rond­hardloop en dinge laat gebeur. Jy het jou deel gedoen.” 

Isicabucabu

“Dit is ’n spinnekop. In Zoeloe sou Spider-Man Sicabucabu Man / Indoda eyisicabucabu /Isicabucabu sendoda gewees het. Wel, dit alles klink net soos ‘Irriterende man’.”

Thuli

“Thuli is stof. Nee, Thuli Madonsela se naam beteken nie stof nie. Haar naam is kort vir Thulisile, wat stilte, troos en genesing be­teken. Hoe gepas.”