Maande lank is dit al op almal se lippe, maar helaas nog hier op eie bodem in feitlik niemand se arms nie. Dis nou die langverwagte entstof teen covid-19.

Want net ’n week ná die aankoms van die eerste miljoen dosisse AstraZeneca-entstof, wat bestem was vir gesondheidsorgwerkers, blyk dit toe dié entstof is nie doeltreffend genoeg teen die Suid-Afrikaanse variant van die coronavirus nie. 

Kort voor Huisgenoot se saktyd was dit steeds in die Biovac-groep se bergingsgeriewe in Johannesburg tot tyd en wyl navorsers besluit of dit ooit benut sal kan word . . .

Die regering het intussen laat blyk hy sal op kleiner skaal voortgaan met sy inentingsplan vir gesondheidsorgwerkers, dié keer met Johnson & Johnson se entstof.

Maar oor hoe, waar en wanneer gewone Suid-Afrikaners eindelik ook teen die virus ingeënt sal word, heers daar nog baie vrae. 

WAT IS DIE EINDDOEL? 

Die doelwit van die entstofplan is om “kudde-immuniteit” in Suid-Afrika te skep om verdere verspreiding van die coronavirus te keer.

Om dit te behaal, moet minstens 67% van die bevolking immuun wees teen covid-19, wat beteken 40 miljoen mense sal ingeënt moet word, het pres. Cyril Ramaphosa verduidelik.

Maar terwyl lande reg oor die wêreld hul bevolkings laat inent, probeer Suid-Afrika nog deur hierdie drie kanale om genoeg entstowwe vir ons bevolking te kry:

  • Die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) se COVAX-program, wat lidlande vra om saam te werk om te verseker dat armer lande entstof kry.
  • Die Afrika-Unie se entstofprojek. 
  • Regstreekse onderhandelings met verskeie entstofvervaardigers vir aankope.

Die nasionale entstofplan sou begin met die toediening van sowat 1,5 miljoen dosisse AstraZeneca-entstof aan gesondheidsorgwerkers omdat hulle in die voorste linie van die stryd teen covid-19 besonder kwesbaar is, maar gesondheidswerkers sal nou die Johnson & Johnson-entstof kry.

In die komende weke behoort sowat ’n halfmiljoen van hulle ingeënt te word, en dan, sodra meer entstowwe beskikbaar is, die res van ons gesondheidswerkers ook.

WAT IS DIE PROBLEEM MET ASTRAZENECA? 

Die eerste miljoen dosisse het begin Februarie in Suid-Afrika aangekom, maar gesondheidsminister Zweli Mkhize en sy wetenskaplike raadgewers het toe vinnig rem getrap.

Plaaslike toetse het gewys dié entstof is 40% minder doeltreffend teen die Suid-Afrikaanse variant van die coronavirus, oftewel 501Y.V2 soos dit bekendstaan, as wat gehoop is, verduidelik prof. Shabir Madhi, die Wits-entstofkundige aan die hoof van dié kliniese entstofproewe.

Die vervaldatum op dié besending is in April, maar dit is nog nie duidelik of dit voor dan gebruik sal word of daarna gebruik sal kan word nie.

WATTER ENTSTOWWE SAL ONS DAN KRY?

Pres. Ramaphosa het in sy staatsrede gesê die regering het 9 miljoen dosisse van die Johnson & Johnson-entstof “vasgemaak,” waarvan die eerste 500 000 dosisse teen middel Maart in Suid-Afrika sou wees. 

Die regering het ook 12 miljoen dosisse entstowwe deur die COVAX-program “verseker”. (Hy het vroeër verklaar Suid-Afrika behoort twee miljoen daarvan in Maart te ontvang).

Pfizer het hom daartoe verbind om 20 miljoen dosisse aan Suid-Afrika te lewer, waarvan die eerste aflewerings tussen April en Junie kon begin, het Ramaphosa gesê. Daarby kan Suid-Afrika verskeie miljoen van die entstofdosisse kry wat die Afrika-Unie vir die vasteland beding het. 

“Ons skakel verder met alle entstofvervaardigers om genoeg entstowwe geskik vir ons toestande te verseker.” 

Die regering het ook na Rusland en China uitgereik, het Mkhize onlangs gesê.

GAAN DIE PLAN ’N WERKLIKHEID WORD?

Gegewe vervaardigers se agterstand met bestellings wêreldwyd, en dat Suid-Afrika laat by die wedloop aangesluit het, lyk dit of die meeste van die beloofde entstowwe eers in die twee helfte van 2021 hier kan aankom.

Kritici wys ook daarop dat slegs Johnson & Johnson se entstof een pleks van twee dosisse verg. Ander tipes verg almal twee dosisse. 

Dit beteken dit sal nog baie maande duur voor die meerderheid mense in die regering se plan ingeënt kan word of albei inentings ontvang.

Prof. Madhi meen bevindings soos dié rondom die AstraZeneca-entstof en die Suid-Afrikaanse variant van die virus wys regerings en wetenskaplikes sal moontlik hul pandemie-benadering moet aanpas.

Foto ter illustrasie: Getty Images
Foto ter illustrasie: Getty Images

“Die fokus kan verskuif van kudde-immuniteit teen virusoordrag, na die beskerming van alle kwesbare individue teen ernstige siekte”.

Dit beteken daar sal dalk gekyk moet word na die gebruik van entstowwe om te voorkom dat mense ernstig siek word of sterf indien hulle covid-19 opdoen eerder as om te probeer keer dat mense hoegenaamd covid-19 kry.

Hoe vergelyk die entstowwe met mekaar?
Prof Glenda Gray, uitvoerende hoof en president van die Mediese Navorsingsraad en leier van die plaaslike Johnson & Johnson-entstofproewe. Foto: SAMRC
Prof Glenda Gray, uitvoerende hoof en president van die Mediese Navorsingsraad en leier van die plaaslike Johnson & Johnson-entstofproewe. Foto: SAMRC

Die “teleurstellende” Oxford-AstraZeneca

  • Dit is ontwikkel deur die Brits-Sweedse farmaseutiese maatskappy AstraZeneca en die Universiteit van Oxford.
  • Dit het fase 3- kliniese proewe geslaag en dit is dus gereed vir algemene gebruik as lande se eie reguleringsowerhede dit goedkeur.
  • Dit is sowat 70% doeltreffend teen infeksie met die oorspronklike variant van die coronavirus, het ’n wêreldwye studie gewys.
  • ’n Studie in Suid-Afrika het gewys dit is slegs 22% doeltreffend om simptomatiese siekte (ligte tot matige covid-19) te voorkom wanneer die Suid-Afrikaanse variant van die coronavirus ter sprake is. Dit terwyl daar na sowat 60% gemik is. Kliniese data oor moontlike beskerming teen ernstiger siekte is nog nie beskikbaar nie. 
  • Markprys: $4 per dosis (R58).
  • Vereis twee dosisse.
  • Bergingstemperatuur: Standaard-yskas.

Johnson & Johnson, Suid-Afrika se nuwe voorkeur-entstof

  • Die Amerikaanse multinasionale groep is in ’n gevorderde stadium van fase 3-proewe met hul entstof. 
  • Dit is sowat 66% doeltreffend teen infeksie met die oorspronklike virus.
  • Wat betref die Suid-Afrikaanse variant van die virus toon dit doeltreffendheid van 57% teen ligte en matige covid-19, en tot 85% teen ernstige siekte en hospitalisasie.
  • Markprys: sowat $10 (R144).
  • Een dosis.
  • Bergingstemperatuur: Standaard-yskas.

Prof. Glenda Gray, die uitvoerende hoof van die Mediese Navorsingsraad en leier van die SA proewe met dié entstof, sê kliniese resultate bewys dit bied doeltreffende beskerming teen ernstige siekte en dood weens die Suid-Afrikaanse variant van die virus.

Dié entstof is nog nie vir algemene, grootskaalse gebruik buite ’n navorsingsomgewing in Suid-Afrika goedgekeur nie. Dit sal aanvanklik as deel van ’n “implementeringstudie” op ’n navorsingsgrondslag onder gesondheidsorgwerkers versprei word.

Johnson & Johnson se aansoek vir noodgebruik by die Suid-Afrikaanse Gesondheidsprodukte Reguleringsowerheid (Sahpra), wat alle entstowwe en ander medisynes reguleer, sou binne dae goedgekeur kon word.

Die Pfizer-BioNtech wat gevries moet bly

  • Dit is ontwikkel deur die Amerikaanse farmaseutiese reus Pfizer en die Duitse biotegnologiemaatskappy BioNtech.
  • Fase 3- kliniese proewe geslaag.
  • Sowat 95% doeltreffendheid teen die oorspronklik virus.
  • Daar is nog nie data beskikbaar oor hoe doeltreffend dit teen die Suid-Afrikaanse variant van die virus is nie.
  • Markprys: $20 (R288).
  • Twee dosisse.
  • Bergingstemperatuur: Moet teen -70ºC verskeep en geberg word.

Die Amerikaners se Novavax-entstof

  • Die Amerikaanse maatskappy hoop hul entstof sal teen Junie algemeen beskikbaar wees.
  • Sowat 89% doeltreffend teen die oorspronklike virus.
  • Doeltreffendheid teen die Suid-Afrikaanse variant: 49,4% (MIV-positiewe deelnemers aan proewe ingesluit), tot 60% (net MIV-negatiewe deelnemers) teen ligte tot matige siekte.
  • Markprys: 16$ (R231).
  • Twee dosisse.
  • Bergingstemperatuur: Standaard-yskas.

Die Russe se Sputnik-V-entstof

  • Die Russiese entstof was aanvanklik in omstredenheid gehul toe dit deur gesondheidsreguleerders goedgekeur is voor fase 3-proewe selfs begin het.
  • Tot 92% doeltreffend teen oorspronklike virus.
  • Doeltreffendheid teen Suid-Afrikaanse variant: Geen kliniese data beskikbaar.
  • Rusland het in November met massa-inentings begin.
  • Markprys: Minder as $10 (R144).
  • Bergingstemperatuur: Standaard-yskas.

Die Chinese se Sinopharm-entstof

  • Die Chinese staatsmaatskappy het aangekondig hul entstof was 79% doeltreffend teen die oorspronklike virus in fase 3-proewe.
  • Doeltreffendheid teen Suid-Afrikaanse variant: Geen kliniese data.
  • Twee dosisse.
  • Bergingstemperatuur: Standaard-yskas.

IS DIE R120 MILJOEN VIR ASTRAZENECA VERMORS?

Dr Mkhize paai dis nie noodwendig geld in die water nie.

“Ons wetenskaplikes sal kyk hoe dit moontlik tog in Suid-Afrika gebruik kan word. Afhangend van hul advies, kan dit ook voor die vervaldatum (April) vir ander entstof uitgeruil word.”

Dit kan moontlik ook aan ander lande verkoop word, het hy bygevoeg.

As Suid-Afrika eers gewag het vir die variant-proefresultate sou ons verder agtergeraak het in die tou vir entstof, meen hy.

Volgens wetenskaplikes is dit moontlik dat verdere kliniese data kan wys dit bied beskerming teen ernstiger siekte. Dan sal dit tog aangewend kan word.

Volgens prof Madhi het die aanvanklike AstraZeneca-toetsdata, toe die oorspronklike virus nog dominant was in Suid-Afrika, “geweldige potensiaal gewys om infeksie en ligte en matige siekte te voorkom. As die virus nie geëvolueer het nie, sou ons nou in ’n goeie spasie gewees het.”

Die SA variant het in November kop uitgesteek.

IN WATTER VOLGORDE SAL MENSE ENTSTOWWE KRY?

Suid-Afrikaners sal volgens die regering se plan in drie fases entstowwe kry:

Fase 1

Sowat 1,25 miljoen gesondheidsorgwerkers kom eerste aan die beurt sodat hulle siekes kan versorg. 

Fase 2

Sowat 2,5 miljoen “noodsaaklike werkers” (polisielede, mynwerkers, onderwysers, mense in die kleinhandel, begrafnisondernemers, noodsaaklike munisipale- en regeringsamptenare). So ook 5 miljoen mense ouer as 60; 1,1 miljoen mense in “groepsituasies” (versorgingsentrums, skuilings, tronke en die toerismebedryf); en 8 miljoen ouer as 18 met onderliggende siektetoestande. 

Fase 3

Sowat 22,5 miljoen ander mense ouer as 18 sal ingeënt word.

  • Ingevolge die regering se plan om “kudde-immuniteit” te bewerkstellig hoef kinders jonger as 18 (dus die oorblywende een derde van die bevolking) nie in dié stadium ingeënt te word nie.
  • Kinders se risiko om siek te word is die laagste, hoewel hulle draers kan wees.

WANNEER, WAAR, EN HOE GAAN ONS DIT KRY?

Wanneer

Die inenting van gesondheidsorgwerkers met die eerste besending AstraZeneca sou aanvanklik middel vandeesmaand begin het. Maar teen 12 Februarie was die aangepaste plan dat fase 1 sou begin sodra die eerste Johnson & Johnson-entstowwe in Suid-Afrika aankom.

Teen ons saktyd was daar sprake dat die eerste 80 000 van die aanvanklike 500 000 Johnson & Johnson-dosisse wat teen middel Maart afgelewer moes word, reeds in die tweede laaste week van Februarie hier sou wees.

Vir fase 2 en 3 is daar nie ’n tydraamwerk nie, want die regering is nog onseker wanneer die nodige entstowwe daarvoor in die land sal aankom.

Waar

In fase 1 sal die inenting van gesondheidswerkers oorwegend werkplek-gebaseer wees. Intussen lyk dit asof baie mense in fase 2 en 3 by die gesondheidsgeriewe wat hulle gewoonlik besoek ingeënt sal kan word.

Hoe

Volgens die gesondheidsdepartement sal mense met behulp van werkgewers, vakbonde, bedryfsorganisasies, die sosiale media en die media ingelig word.

Dan sal die onderskeie groepe mense, wanneer hul inenting-fase aanbreek, op die regering se elektroniese datastelsel kan registreer om meer inligting te kry.

HOE REGISTREER JY VIR INENTING?

Dr Mkhize het ’n elektroniese entstof-datastelsel (EVDS) met ’n webtuiste waar jy self kan registreer bekendgestel. Tans is dit uitsluitlik gemik op die gesondheidsorgwerkers van fase 1. Mettertyd sal dit egter vir almal se gebruik wees.

Vir fase 1 word alle gesondheidsorgwerkers genooi om by vaccine.enroll.health.gov.za te registreer. Jy kry ’n SMS wat bevestig jy’s geregistreer. Danksy die inligting wat jy verskaf, sal jy laat weet word wanneer en waar jy ingeënt kan word.

Die registrasie is vrywillig, nes inenting, maar word sterk aanbeveel. 

SAL ONS DIT BY APTEKE EN ONS EIE DOKTERS KAN KRY?

“Ons werk nou saam met die gesondheidsdepartement,” bevestig Rachel Wrigglesworth, die kommersiële hoof van die apteekgroep Clicks. “Ons het ons bewese vermoë in inentingsdienste aangebied, en is gereed om die regering te ondersteun.

“Ons apteke en klinieke is beskikbaar op die EVDS-webtuiste.”

Dis-Chem sê ook by navraag: “Dis-Chem Pharmacies sal deelneem aan covid-19-entstofverspreiding, en toedieningstenders vir al drie fases.”

Die regering en sy privaatsektorvennote is nog druk besig met besluite oor inentingsplekke en hul akkreditering.

Charmane Russell, die woordvoerder van die Suid-Afrikaanse Mineraleraad, vertel ons die mynbousektor “kan deur sy aansienlike gesondheidsinfrastruktuur 60 000-80 000 inentings daagliks doen, as ons eers die entstowwe het. 

"Binne twee maande kan ons 2,5-3 miljoen mense inent.”

Dis heel moontlik dat jou huisdokter jou sal kan inent, hoewel die fyner besonderhede van fase twee en drie nog deurtrap word. Die regering en sy privaatsektorvennote is nog druk besig met besluite oor inentingsplekke en hul akkreditering. 

Die “inentingsentrum-kieslys” sluit in van openbare en private hospitale en klinieke tot geregistreerde algemene praktisyns, gemeenskapsklinieke, die apteke van groot farmaseutiese groepe en kleiner onafhanklike apteke. 

Iedereen wat wel die inenting wil hê sal op ’n manier moet registreer sodat SA kan rekord hou van hoeveel mense ingeënt is.

As jou algemene praktisyn dus as een van hulle geregisteer is, sal hy of sy jou dus ook kan inent.

Nes inenting is registrasie egter vrywillig, hoewel dit sterk aanbeveel word. Mense wat nie vooraf aanlyn op die elektroniese stelsel kan of wil registreer nie, sal dit blykbaar wel by hul naaste geakkrediteerde inentingsplek kan doen – fisies daar by die toonbank. 

Kortom, iedereen wat wel die inenting wil hê sal op ’n manier moet registreer sodat SA kan rekord hou van hoeveel mense ingeënt is.

WAT GAAN DIT KOS – EN WIE SAL BETAAL? 

Die program sal die land ’n geraamde R12 miljard kos.

Die koste van die verskillende entstowwe per dosis wissel van sowat R60 tot R300, maar jy sal nie self daarvoor moet opdok nie.

Die Raad vir Mediese Fondse het covid-19-inenting as voorgeskrewe minimum-voordeel by sy regulasies ingesluit. Dit beteken dit sal gedek word deur jou mediese fonds.

Mense sonder mediese fondse sal óf gratis by openbare gesondheidsorggeriewe ingeënt word, óf by geakkrediteerde privaat instellings, waarvoor die staat ook sal betaal.

Dit alles sal nie moontlik wees sonder die privaat sektor en groot sake se steun aan die staat nie. Mediese skemas self kyk byvoorbeeld ook na maniere om inentings buiten dié vir hul eie lede te subsidieer. 

WIE REGULEER DIE ENTSTOFPROGRAM?

Die regulering van entstowwe in die algemeen is die Suid-Afrikaanse Gesondheidsprodukte Reguleringsowerheid (Sahpra) se taak.

Alle medisynes, insluitend entstowwe wat die land binnekom, moet ingevolge Sahpra-reëls getoets word vir verifikasie (dat hulle bestaan uit wat hul etiket sê), en gehalteversekering.

Sahpra kontrakteer die Nasionale Beheerlaboratorium (NCL) in Bloemfontein om onafhanklike toetse van alle entstowwe en medisynes te doen.

Veilige berging en verspreiding van entstof in húl hande

Die Suid-Afrikaanse Biovac Institute met sy hoofkantoor in Kaapstad en bergingsfasiliteite in Johannesburg is aangestel om die eerste besending covid-19-entstof te berg en na gesondheidsorgwerkers te versprei.

Biovac is in 2003 as ’n vennootskap tussen die privaat sektor en die staat gestig om laasgenoemde se entstof-aankope en -verspreiding te behartig.

Volgens Biovac het hulle die afgelope jare hoofsaaklik entstowwe ingevoer, verpak, getoets en verskaf. Hul eindelike doel is om entstowwe self te kan vervaardig.

Meer as 15 miljoen dosisse entstof word jaarliks via hul verkoeling- en verskaffingsinfrastruktuur afgelewer om te verseker die gehalte van die entstowwe by die punt van gebruik is gewaarborg.

Hulle is een van verskeie ondernemings wat genooi sal word om vir die tweede en derde fase van die regering se entstofverspreidingsprogram te tender.

EKSTRA BRONNE: HEALTH.GOV.ZA, WHO.INT, BHEKISISA.ORG, BIOVAC.CO.ZA, THECONVERSATION.COM
Kom neem deel aan die gesprek

Volg Huisgenoot op Facebook, Twitter, Instagram en TikTok, en teken gerus in op ons nuusbriewe