Hy was 15 jaar oud toe hy die eerste en enigste keer sy vuiste moes gebruik. Op daardie dag het Adriaan Basson en ’n klasmaat in die houtwerkklas van die Hoër­skool Bastion stry gekry en afgespreek om mekaar ná skool op ’n oop stuk veld te ontmoet. 

Daar, in die woonbuurt Witpoortjie tussen Roodepoort en Krugersdorp, het die vuishoue tussen Adriaan en sy kleiner teenstander geklap terwyl hul vriende die twee luidrugtig aangepor het. Die eerste hou het Adriaan in die gesig getref, maar toe slaan hy terug – met ’n houtblokkie in sy gebalde vuis om die hou meer oemf te gee.

Die volgende dag het sy klasmaat nie by die skool opgedaag nie. Adriaan het skuldig gevoel en besluit nooit weer nie.

Dit was sy eerste en laaste vuisgeveg, maar min sou hy toe kon droom dat hy net meer as ’n dekade later as onder­soekende joernalis na Krugersdorp sou terugkeer om ’n véél groter geveg aan te pak – teen ’n omstrede maatskappy wat hul hoofkantoor daar gevestig het. 

Hierdie keer sou sy teenstander groter en magtiger wees as hy. En Gavin Watson, uitvoerende hoof van Bosasa, sou ook as’t ware ’n houtblokkie in sy vuis bal. Tog kon Adriaan daarin slaag om ’n fyn verweefde netwerk van geld, mag en korrupsie oop te vlek, soos wat hy in sy nuwe boek, Blessed by Bosasa, vertel.

 “Ek het soms gevoel ek is die enigste joernalis wat sien hoe belangrik hierdie storie is,” sê Adriaan (38) oor die tyd toe hy tussen 2007 en ’09 as ondersoekende joernalis vir die weekblad Mail & Guard­ian gewerk het.

“Daar was toe heelwat ander skandale oor Jacob Zuma waaroor joernaliste liewer berig het. En wie het regtig omgegee oor ’n klein, obskure maatskappy in Krugersdorp waarby miljoene betrokke is? But I stuck with this one . . .”

Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander
Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander
Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander
Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander
Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander
Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander

Van kleins af was hy nuus­kierig. “As kind wou ek alles weet van alles,” sê Adriaan en glimlag waar hy in ’n donkerblou baadjie in die kantoor van News24 in Kaapstad sit, die nuuswebtuiste waarvan hy die afgelope drie jaar redakteur is. Hy was voorheen ook redakteur van die dagblad Beeld en die Afrikaanse aanlyn nuus­aanbod Netwerk24.

“My ouers – albei onderwysers – was geensins politieke aktiviste nie, maar ek het grootgeword in ’n huis waar ons oor dinge gepraat het. Daar was geen heilige koeie nie. Ek dink juis daarom het ek ’n ontsettende passie vir regverdigheid, om stories te vertel en ’n verskil te maak. Dít is die wonder van joernalistiek.”

As jong misdaadverslaggewer by Beeld het hy al besef die wêreld van korrupsie en finansiële misdade is vir hom interessanter as ander sake. “Ek was meer geïnteresseer in hoe mense miljoene rande kan steel, schemes kan opdroom en daarmee probeer wegkom. Soos oor hoe Zuma en Schabir Shaik by mekaar as politikus en sakeman inskakel en hoe hulle ander mense in die sirkel van korrupsie intrek.”

Adriaan wou hom as ’n ondersoekende joernalis vestig.

Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander
Adriaan Basson. Foto: Jacques Stander

Toe vra Carien du Plessis, ’n kollega by Die Burger in die Kaap, hom om met ondersoekwerk na ’n maat­skappy genaamd Bosasa te help. Nie eens dreigemente kon hom keer om die spoor van korrupsie te vat nie. Hy onthou nog die dag in 2006 toe sy foon lui met die eerste van vele dreigoproepe.

“Die persoon het in Afrikaans vir my gesê hy gaan my knieë breek. Ek was 26 en het dadelik begin wonder waar hulle my knieë gaan breek en hoe hulle my in die hande gaan kry. Ek het gou besef ek moet mense eerder in die openbaar ontmoet,” vertel hy met ’n laggie. 

Bosasa is al beskryf as die ANC se heart of darkness. Die maatskappy het klokslag tenders van miljarde van die regering gekry vir onder meer spysenierings­dienste by gevangenisse en die aanbring van veiligheidshekke.

“Dit werk so,” verduidelik Adriaan en leun vorentoe. “Die staat moet tenders vra vir dienste benodig, en enige maat­skappy kan tender. Toe ons sien Bosasa is die enigste maatskappy wat heeltyd wen, was daar ’n rooi vlag. 

“Toe hoor ons Bosasa sit televisiestelle van R26 000 elk in die tronke. Hulle het die ouens heeltemal te veel gevra.”

Adriaan het gou uitgevind van ’n hegte verhouding tussen Bosasa en ’n ander maatskappy wat aan Linda Mti, die destydse hoof van korrektiewe dienste, tenders toeken.

 “Dit was ’n hiërargie van korrupsie. Bosasa het mense met derduisende rande omgekoop om seker te maak hulle sal aanhou om staatstenders vir hulle te gee sodat hulle miljarde rande kan maak. Iemand heel bo in die ANC sou R1 miljoen per maand kry, en ’n ander ou, ’n gewone junior amptenaar, so R5 000. Maar vir daardie ou is R5 000 baie.”

Terwyl Adriaan vir Mail & Guardian oor Bosasa berig het, het die dreig­oproepe ál intenser geword.

“Mense sou my in die middel van die nag bel en sê hulle gaan my laat verdwyn,” sê hy. Was dit bloot naïwiteit dat hy hom nie deur die dreigement laat stuit het nie?

“As jong joernalis was daar dalk ’n skeut naïwiteit,” erken hy. Dan voeg hy by: “Ek is ontsettend passievol oor Suid-Afrika en raak baie ontsteld as mense die land skade aandoen, as hulle die geld steel wat vir arm mense moet werk skep, huise of ’n skool moet bou.”

Terwyl hy later ook diep in ander stories soos die skandaal oor Zuma se privaat woning by Nkandla gedelf en die boek Zuma Exposed geskryf het, wat in 2012 verskyn het, was Bosasa steeds in sy agterkop.

“In Februarie vanjaar het alles ver­ander toe die voormalige bedryfshoof van ­Bo­sasa, Angelo Agrizzi, voor die Zondo-­kommissie getuig het,” sê Adriaan.“Ek het besef ek het nog altyd net die oortjies van die seekoei raakgesien. En skielik het almal van Bosasa geweet.”

Hy het snags agter sy rekenaar ingeskuif en alles wat hy destyds as jong joernalis oor Bosasa uitgesnuffel, asook dit wat vanjaar aan die lig gekom het, verweef in sy boek Blessed by Bosasa – ’n ware verhaal oor korrupsie op hoë vlak, geldgierigheid, onderduimse sake­transaksies en intimidasie, alles onder die dekmantel van geloof.

“Watson het sy geloof gebruik om dinge weg te steek. Hulle sou elke oggend om halfsewe biduur hou en daarna in die kamer langsaan korrupsie pleeg.”

Die wrak van die motor waarin Gavin Watson veronge
Die wrak van die motor waarin Gavin Watson verongeluk het. Foto: Gallo Images/Getty Images
Die wrak van die motor waarin Gavin Watson veronge
Die wrak van die motor waarin Gavin Watson verongeluk het. Foto: Gallo Images/Getty Images

Gavin (73) se skielike dood op 26 Augustus vanjaar in ’n motorongeluk naby die O.R. Tambo-lughawe in Johannesburg was vir Adriaan ’n groot skok.

“My eerste gedagte was: Nee! Hy moes hof toe gaan en verantwoording doen. Maar ek was ook baie jammer vir sy familie. Ek het foto’s van die wrak gesien; niemand behoort so te sterf nie.” 

In die 13 jaar sedert hy met sy onder­soek na Bosasa begin het, het baie dinge in Adriaan se eie lewe verander. Hy is sewe jaar gelede met sy vrou, Cecile, ge­­troud, en is die pa van twee jong ­kinders.

 “Cecile is my absolute rots. Sy is ’n wonderlike klankbord en het nog altyd verstaan dat ek niks anders kan doen as ondersoekende werk nie,” sê hy oor sy vrou, ’n sakejoernalis en radioprogramvervaardiger. 

“In die verlede kon dié werk my gedagtes heeltemal oorneem. Maar vandat ek ’n pa geword het, het die kinders beheer oor my lewe. Dis so lekker om na al hul stories te luister en in die aande boeke vir hulle te lees.”

En Adriaan hoop sy eie boek, ’n politieke riller uit die werklike lewe, bring lesers tot nuwe insigte.

“Hopelik kan mense hierdie boek lees en sien korrupsie gebeur met gewone mense; dis nie net onder hoë amptenare nie. En dalk kan hulle na vore kom met hul eie stories.”