'n Brief van New Zealand Rugby (NZR) het die Walter Sisulu-universiteit se rugbyspan (WSU), wat die bynaam van die Oos-Kaap se ‘All Blacks’ gekry het, laat besluit om liewer op te hou met hul weergawe van die Nieu-Seelandse nasionale rugbyspan se "Kapa o Pango", oftewel die haka.

WSU se haka-uitdaging voor hul eerste kragmeting in die FNB Varsity Shield het groot reaksie in die sosiale media ontlok.

Baie daarvan – van sowel Nieu-Seelanders as Suid-Afrikaners – was negatief. Maar sommige het ook gereken dis 'n bohaai oor niks; dié was bloot 'n klomp jong spelers wat hulself uitleef en begeestering put uit die regte All Blacks se manier van speel.

WSU het ten spyte van die kritiek ook voor hul ander wedstryde in die res van die Varsity Shield se sogenaamde eerste bioborrel die passies uitgevoer. 

Dit het ook Kiwi-media soos die New Zealand Herald se aandag getrek. Hulle het onder meer uitgebrei oor die kuberklappe wat ons universiteitspan gekry het nadat 'n video van hul haka vinnig op die internet versprei het.

Kulturele toeëiening?

Van die kommentaar op Facebook het byvoorbeeld ingesluit:

“As 'n Kiwi dink ek hierdie is regtig in swak smaak. Die haka behoort aan die Maori-mense. Vir hierdie span om te dink dis oukei om dit vir hulself te gebruik, toon 'n groot gebrek aan respek.”

En: “Dis 'n belediging vir die Maori-mense, en swak uitgevoer.” Ook: “Dis . . . onaanvaarbaar. As 'n Suid-Afrikaner was dit 'n voorreg om die haka op skooltoere na Nieu-Seeland te sien. Dis 'n Kiwi-tradisie en niemand behoort dit na te boots nie.”

Twitter-gebruikers het ook gereken daar is meer as genoeg kultuur in Suid-Afrika self waaruit die ouens inspirasie kan put.

“Kon eerder 'n Zoeloe-dans gedoen het, dis meer tradisioneel. Die haka is nie Suid-Afrikaans nie,” het een gereken.

'n NZR-woordvoerder het wel aanvanklik aan Newshub New Zealand gesê hoewel iets wat as intellektuele eiendom beskou kan word hier nageboots is, is dit nie vir hulle 'n groot kwessie nie – mits dit met respek en begrip gedoen word.

Maar druk het stellig die rugbyliggaam van siening laat verander, want die WSU-kaptein Litha Nkula sê volgens Varsity Cup dat sy span intussen skriftelik versoek is om eers hul dans te staak.

“New Zealand Rugby het ons gevra om vir eers nie die haka te doen nie. Hulle het gesê hulle kan ons dalk help om dit op 'n ander manier of in 'n ander vorm te doen, want 'Kapa o Pango' het diep en betekenisvolle wortels in Nieu-Seeland.”

Die haka was tot dusver opvallend afwesig in die tweede bioborrel van die Varsity Shield.

Litha het vroeër verduidelik sy span bewonder die All Blacks aangesien hulle onder meer die 2015-Wêreldbeker gewen het en 'n aanskoulike soort rugby speel. “Die spelers wou die haka inbring oor die All Blacks se manier van speel. Ons het dit gekies omdat dit ook ons styl van rugby is. Ons meet ons aan Nieu-Seelandse rugby, ons wil soos hulle speel. 

“Ons doen die haka met respek . . . En dis nie dat ons niks uit ons eie tradisies of kultuur wil doen nie. Ons sing byvoorbeeld ook 'Amagwijo' voor en op pad na wedstryde. Die haka het net vir ons 'n besonderse invloed.”

Dis nie die eerste keer dat nie-Kiwi’s se gebruik van of getorring aan die haka die wenkbroue laat lig nie. Matt Dawson van Engeland het byvoorbeeld met 'n ‘hakarena’ in 'n klereadvertensie voor die 2015-Wêreldbeker lekker met die All Blacks die gek geskeer.

Waar kom die haka vandaan?

Daar is verskeie hakas vir verskillende geleenthede. Maar in rugby is “Ka Mate” die weergawe van die haka wat in die meeste gevalle deur die All Blacks tydens internasionale rugbywedstryde uitgevoer word. Dit is ’n seremoniële haka wat in 1820 deur die Maori-hoofman Te Rauparaha geskryf is.

Hy het volgens oorlewering dit geskep nadat hy van ’n gewisse dood uit die hande van vyandelike stamme van Ngati Maniapoto en Waikato ontsnap het deur in ’n donker stoorgat vir kos weg te kruip. Toe hy uitgekom het, is hy deur lig en ’n vriendelike stamhoof gegroet.

Die bekende eerste reël is “Ka mate, ka mate! ka ora! ka ora!" wat beteken: “Ek mag sterf! Ek mag sterf!” Die laaste reël “A, upane, ka upane, whiti te ra! Hi!” kom neer op “’n tree boontoe, nog een . . . en die son skyn! Staan op!”

Dit word ook tydens begrafnisse van hoogwaardigheidsbekleërs of vir die verwelkoming van belangrike besoekers uitgevoer.

Die haka is vir die eerste keer in 1888 deur die All Blacks uitgevoer, maar tot in 1986 net tydens wedstryde weg van die huis af. In 2005 het die All Blacks met ’n nuwe weergawe van "Kapa O Pango" na vore gekom. Dis eksklusief ’n All Blacks-kreet en word slegs tydens sekere wedstryde uitgevoer. Daar is nooit vooraf sekerheid oor watter weergawe van die haka voor die wedstryd deur die span uitgevoer gaan word nie.

Bronne: newzealand.com, hakatours.com, thesun.co.uk, varsitycup.co.za, Twitter, YouTube, nzherald.co.nz, newshub.co.nz

Kom neem deel aan die gesprek

Volg Huisgenoot op Facebook, Twitter, Instagram en TikTok, en teken gerus in op ons nuusbriewe