Volgens mnr. Niels van der Ben van die Nederlandse groente-uitvoerder G. Sevenhuysen V.O.F. het die uitvoervolumes van veral skyfies nog nie naastenby sy normale vlakke van voor die Covid-pandemie bereik nie. Hy vertel aan Freshplaza die grendeltydperk, wat steeds restaurante en hotelle kniehalter omdat toerisme wêreldwyd nog nie aan die gang is nie, het ’n groot uitwerking op die inkomste van Europese produsente en uitvoerders.

Hierdie situasie plaas heelwat druk op die aartappelbedrywe in Europa waar produksiekontrakte grotendeels deur regerings onderskryf word. Met die gebrekkige verbruik, maar volgehoue produksie, aangehits deur spesiale Covid-19-subsidies in Europa bo en behalwe die normale subsidies, is die logiese afleiding dat die skyfievoorraad wêreldwyd sal aanhou ophoop. Aangesien skyfies vir tot twee jaar gevries kan word, sal die verhoogde voorraadvlakke dus vir minstens die volgende twee jaar ’n probleem wees.

Die huidige pryse van die meeste ingevoerde skyfies is op dieselfde vlakke as die afgelope twee jaar. Pryse van aartappels op die varsproduktemarkte in Suid-Afrika is tans baie hoog. Dit beteken dat ingevoerde skyfies baie mededingend sal wees vir verwerkers wat aartappels buite kontrakverpligtinge sal moet aankoop.

Proaktiewe versoek om beskerming

Om hierdie moontlike gevaar proaktief aan te pak, het Aartappels Suid-Afrika, saam met die groenteverwerkers McCain, Lambertsbay Foods en Nature’s Choice onder die vaandel van die aartappel-en-groenteverwerkersforum in September ’n versoek aan die regering gerig om die moontlikheid dat goedkoop skyfie-invoere weens Covid-19 die land kan binnestroom, te verhoed.

Hoewel daar reeds ’n mate van beskerming vir die plaaslike bedryf teen sekere aartappelskyfie-invoerders uit sommige Europese lande is, hou hierdie nuwe versoek glad nie verband met bestaande beskerming nie, sê dr. André Jooste, uitvoerende hoof van Aartappels Suid-Afrika.

“Die huidige dinamika in wêreldwye aanbodkettings is ’n unieke gebeurtenis, wat volgens die bedryf ’n buitengewone maatreël vereis wat van so ’n aard is dat dit nie toegepas hoef te word as die omstandighede dit nie vereis nie. Omstandighede wat dit sal vereis, is as invoer ná die inperking die plaaslike voorsieningskettings dermate ontwrig dat dit die plaaslike aartappelwaardeketting skade berokken.”

Skyfie-aartappels in die plaaslike bedryf word op kontrak met die verwerkers produseer. Hierdie kontrakte loop normaalweg oor meer as ’n enkele seisoen, aangesien die gewenste kultivars van saadkwekers bestel moet word. Daar is dus ’n ketting van produseerders wat betrokke is by die kontrakte.

Oorvloedige invoer kan hierdie kontrakte in die wiele ry, wat nie net die skyfiebedryf baie skade sal berokken nie, maar die tafelaartappelbedryf ook, aangesien hierdie aartappels waarskynlik op die varsproduktemarkte afgelaai sal moet word, wat baie druk op alle pryse sal plaas.

“Hierdie jongste versoek van die bedryf moet dus gesien word binne die konteks van Covid-19. Die versoek is ook nie vir ’n permanente of langtermynmaatreël nie. Die versoek is gemik daarop om die plaaslike bedryf te beskerm teen ’n tydelike ontwrigting totdat die handelsvloei weer normaliseer.

“Dit is versoek met die doel om plaaslike verwerkers toe te laat om kontrakte met boere na te kom, terwyl die voorrade wat wêreldwyd tydens die grendeltydperk opgebou het, weggewerk kan word. Die huidige versoek staan dus los van die voortdurende aksies deur die bedryf om die invoer wat op die Suid-Afrikaanse mark gestort word, te beperk.”

SA is afhanklik van EU

’n Internasionale handelsreg-kenner met verbintenisse met sommige Europese maatskappye, mnr. Donald McKay, direkteur van XA International, meen dit is ’n moeilike situasie. “Daar is reeds beskerming vir die plaaslike bedryf en daarbenewens is die mate waartoe Suid-Afrika afhanklik is van die EU vir uitvoer van vars en verwerkte produkte ’n kwessie in hierdie situasie. Europa kan hierdie afhanklikheid gebruik in sy onderhandeling met Suid-Afrika.”

Ongeag die beskerming wat reeds bestaan, is daar reeds ’n aansienlike toename in invoer vanuit Duitsland, wat nie onderhewig is aan die bestaande invoertariewe nie. Jooste glo dat die kommissie vir internasionale handelsadministrasie (Itac) sekere wetlike klousules kan inspan om invoer onder uitsonderlike omstandighede te verbied. “Die bedryf doen slegs ’n beroep op die regering se ingryping ten opsigte van wettige maatreëls soos reeds in die wetgewing vervat is.”

Volgens die Suider-Afrikaanse ontwikkelingsgemeenskap se ekonomiese vennootskapooreenkoms met die EU is die ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse landbousektor, en veral industriële ontwikkeling, ’n voorrangsaak. Hierdie ooreenkoms se oogmerk is om voedselsekerheid, werkskepping en ekonomiese vooruitgang in landelike gebiede te bevorder. As invoer onverpoos toegelaat word, hou dit ’n groot bedreiging in vir voedselsekerheid, indiensneming en ekonomiese welstand op die platteland waar aartappels geproduseer word.