Dié ondersoek is gelas op aandrang van onder meer Graan SA ná verlede jaar se gerugte oor beweerde bedrog met silosertifikate vir die opberging van mielies. Die ondersoek het bevind daar was by dié silo sertifikate vir 10 800 ton eerstegraadse witmielies, maar daar was net 5 553 ton van dié mielies in die silo.

Die JSE het in ’n markkennisgewing bekend gemaak dat Suidwes Landbou, wat intussen deur Senwes oorgeneem is, weens die erns van die oortreding met R1,5 miljoen beboet is. Die helfte van dié boete is opgeskort.

Die boete het gevolg ondanks die feit dat Suidwes teen ’n koste van R550 000 gesorg het dat houers van die silosertifikate die korrekte hoeveelheid eerstegraadse mielies ontvang het uit beskikbare voorrade by ander Suidwes-silo’s.

Die JSE het gemeen die oortreding was só ernstig dat verdere ondersoek en optrede nodig was. In dié tydperk was Suidwes se oorname deur Senwes onderweg.

Die JSE sê Senwes het te alle tye sy volle samewerking gegee om die ondersoek so spoedig moontlik af te handel. Senwes het ook saamgestem dat die boete geregverdig was weens die erns van die oortreding, al het die houers van die sertifikate geen geldelike skade gely nie.

AGTERDOG IN DIE BEDRYF

Mnr. Chris Sturgess, voormalige hoof van die JSE se kommoditeitsmark vir afgeleide instrumente (Safex) en nou ’n konsultant vir die JSE, het die ondersoek gedoen wat veral toegespits was op eerstegraadse witmielies vir die Maart 2020-kontrak. Dit was in daardie tydperk dat daar baie beskuldigings van omgerymdhede was weens die stadige uitlaaitempo, en gevolglik die gerugte dat daar silosertifikate is sonder die nodige voorraad in die silo’s.

Sturgess wys in sy verslag daarop dat baie van die uitlaaiprobleme veroorsaak is deur ’n lae oordragvoorraad van witmielies vir die 2019-’20-bemarkingseisoen van 473 964 ton en die gehalte van witmielies. Daarby was die voorraad in daardie stadium hoofsaaklik in vyf silo’s opgeberg – Ottosdal, Bloemhof, Raathsvlei, Schweizer-Reneke en Ventersdorp.

In Maart is onderskeidelik 34 200 ton, 17 100 ton, 12 900 ton, 11 300 ton en 10 600 ton by dié silo’s uitgelaai teen ’n tempo van 480 ton tot 1 600 ton per dag. Dit het beteken sommige kopers moes dae lank wag weens die konsentrasie van voorraad. Dit het baie agterdog in die bedryf geskep.

Hierdie silo’s was almal ingesluit by 12 onafhanklike oudits wat gedoen is. Volgens Sturgess was dit moontlik om met vertroue te bevestig dat alles in orde was by 11 opberginginstellings. Terselfdertyd is die probleem by Suidwes Landbou ontdek.

DEURSIGTIG

Hy meen nie daar was grootskaalse ongerymdhede soos sommige markdeelnemers beweer nie. “Die feite wat voortgespruit het uit die oudits by die onderskeie silo’s rugsteun nie die talle gerugte en beskuldigings wat rondgevlieg het nie. Dit is eenvoudig die werklikheid van die saak,” sê hy.

Sturgess glo egter daar is in enige mark die geleentheid om altyd prosesse te verbeter en dat die mark van die JSE verwag om met integriteit en deursigtigheid op te tree om gebreke te identifiseer en reg te stel.

Die JSE het reeds vroeër maatreëls bekend gemaak om die lewering van graan by silo’s te reguleer. Dit behels onder meer ’n spertyd van 30 werkdae om ’n produk te lewer en dat silo’s moet toesien hulle kan minstens 500 ton per dag vir padvervoer laai. Die inspeksies is ook drasties vermeerder, en individuele inspeksievereistes is nou ook heelwat strenger as voorheen.

BO VERDENKING

Dr. Dirk Strydom, bestuurder van graanekonomie en bemarking by Graan SA, het beklemtoon dat Graan SA deurlopend ondersoek ingestel het, maar geen regsgronde of grondige bewyse van ongerymdhede kon kry nie. Die JSE is dus genader om ondersoek in te stel omdat hy oor al die inligting beskik.

Graan SA en ander belanghebbendes in die bedryf het gevalle aan die JSE gerapporteer vir ondersoek. Om enige uitlaai- en toekomstige probleme te beperk, is die JSE onder meer gevra om die reëls en kontrakte te ondersoek en grys gebiede te verbeter, om die aantal inspeksies te verhoog en om verslae te publiseer oor inspeksies en die resultate.

Daar is ook deur Graan SA ’n onafhanklik rapporteringsplatform by Werkmans Prokureurs geskep waar omgerymdhede aangemeld kon word. “Graan SA is verheug dat die JSE wel die ondersoek gedoen het en dat daar teen ’n oortreder opgetree is, hoewel ons reken dit is ’n minimale straf weens die sensitiewe aard.

“Daar moet streng opgetree word teen enige moontlike ongerymdhede, want die integriteit van die mark moet bo verdenking wees. Dit is nou belangrik dat die nuwe reëls en bestuur situasies soos hierdie verhinder,” sê Strydom.