In die Staatskoerant van 25 Junie is afgekondig dat die diens op 12 Julie met inspeksies sou begin ondanks talle besware uit die bedryf en private sektor. Leaf Services is in 2016 deur die departement van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling aangestel om ingevolge wetgewing oor standaarde vir landbouprodukte inspeksies in die graan- en oliesadebedrywe uit te voer.

Oor die jare het die struktuur van Leaf al ’n paar keer verander en daar was talle struwelinge oor ’n werkbare sakeplan. Ondanks die feit dat daar geen eenstemmigheid is nie, is daar in die Staatskoerant afgekondig dat inspeksies moet begin. Ingevolge die wetgewing oor landbouprodukte-standaarde kan daar egter by die departement appèl aangeteken word daarteen en verskeie partye het hierdie opsie uitgeoefen.

Mnr. Daniel Botes, uitvoerende hoof van Leaf Services, het bevestig dat daar in die lig van die appèlle nie met inspeksies begin is nie. “Daar is spesifieke tydsraamwerke waarbinne appèlle afgehandel moet word en dit is nou in die proses. Ons sal nie met toepassing begin voor dit nie afgehandel is nie.”

Van die groeperinge wat appèl aangeteken het, sluit in die Raad op Verbruikersgoedere saam met sommige meulens, ’n landbougroep wat onder meer Graan SA, Afma, Sakota, die meulenaarskamer en SA Verbruikersunie insluit, asook Agbiz Grain, wat sy eie appèl aangeteken het.

Mnr. Wessel Lemmer, hoofbestuurder van Agbiz Grain, sê hulle verskil in een opsig van die landbougroep en dit is oor die wyse waarop die inspeksietariewe bereken word. “Ons voel as die tarief op volume, met ander woorde op tonne, bereken word, is dit dan die laagste koste vir almal in die ketting, terwyl dit nie die werkgroep se siening is nie.”

Agbiz Grain se appèlaansoek handel meer oor hoekom die inspeksieproses nie in die praktyk sal werk nie. “Ons voel in elk geval ’n inspeksiediens is onnodig. Veral in hierdie omstandighede van covid-19 en ’n swak ekonomie moet daar nie ’n onnodige bykomende geldelike las op die verbruiker geplaas moet word nie.” 

Regsaansoeke en interdikte

Hy verwag dat die appèlle gou afgehandel sal word, maar as daar nie tot ’n vergelyk gekom kan word nie, voorsien hy dat daar moontlik regsaansoeke om interdikte kan volg.

In Junie se afkondiging in die Staatskoerant is die tariewe vasgestel op R1,80/t vir alle grane en oliesade, R4/t vir mielie- en koringprodukte (brood uitgesluit) en 2c per brood. Dit word gehef by die kopers, invoerders en verwerkers van die produkte, asook by bakkers vir brood. By al die tariewe moet BTW nog bygereken word.

In die voorstelle wat in April vir kommentaar gepubliseer is, was die voorgestelde tariewe ietwat hoër. Dit was R1,90/t vir alle grane en oliesade, R6/ton vir mielie- en koringprodukte (brood uitgesluit) en 2,3c per brood. Daarvolgens is gewerk op ’n verwagte inkomste van R89,3 miljoen uit die onderskeie inspeksietariewe en totale uitgawes van R88,9 miljoen. Die inkomste was gegrond op ’n invorderingskoers van 75% en die gemiddelde oeste van die afgelope 10 jaar is in ag geneem om die geraamde tonnemaat van elke gewas te bereken.

Aan die begin was die voorgestelde inspeksietarief sowat R4/t vir graan en oliesade, R6/t vir die produkte en sowat 4c per brood.

Die bedrywe skop al sedert die aanstelling van die inspeksiedienste teen die eensydige wyse waarop dit gedoen is, die nodigheid daarvan en die feit dat die bedrywe die koste daarvan moet dra. Die bedrywe glo hulle was nog altyd goed gereguleer, nie net deur wetgewing nie maar ook uit eie geledere.