Foto’s Deryck van Steenderen, Kosie Jansen van Rensburg, Francois Oberholster en Alice Notten van Kirstenbosch Nasionale Botaniese Tuin

Bome verskaf lieflike skaduwee en groenigheid en kan maklik ’n treffende fokuspunt vorm. Boonop is hulle goed vir die omgewing! Het jy geweet ’n volwasse boom neem genoeg koolstof op en stel genoeg suurstof vry om twee mense aan die lewe te hou?

Maar bome het ’n lang leeftyd. Daarom is dit belangrik om die regte een vir die regte plek te kies as jy wil verhoed dat die volgende geslag probleme optel. Volgens Pietman Diener, tuinboukundige van Stellenbosch, is grootte nie so ’n eenvoudige saak nie. “’n Boom wat in een tuin tot mediumgroot sal groei, kan in ’n ander tuin weer redelik groot word,” verduidelik hy. “Dit hang alles af van die klimaat, elemente soos die wind, die grondsoort en hoeveel water dit kry.”

Verder is dit belangrik om te onthou dat ’n kleiner boom minder met ander plante sal wedywer om water, grond, lug en lig, en ook minder probleme ten opsigte van mure en pype sal veroorsaak.

As jy wil hê jou boompie moet ’n groot boom word, moet jy hom die ruimte daarvoor gee.

Sommige groot bome het pragtige vorms en werk goed as fokuspunte, terwyl ander weer na aan mekaar geplant kan word om ’n skerm teen die son, wind of geboue te skep, is Pietman se raad. “Jy kan wel ’n boom wat groot gaan word in ’n klein tuin plant; met die nodige snoeiwerk sal dit nie met ander plante meeding nie.” 

Ons kenners

  • Mpendulo Gabayi van die Kirstenbosch Nasionale Botaniese Tuin
  • Rhalda Heunis van die Witbos Inheemse Kwekery
  • Pietman Diener tuinboukundige van Stellenbosch
  • Neville Orsmond van Create a Landscape Garden Design Group
  • Wouter Kruidenier van De Kruidenier Eksklusiewe Tuine
  • Leon Kluge van Leon Kluge Garden Design
Waterwenk
Maak bome liewer baie goed nat, maar doen dit minder dikwels: Gee sowat 50–60 liter op ’n slag. ’n Dammetjie rondom die stam klink dalk outyds, maar dis noodsaaklik tot tyd en wyl die boom goed gevestig is.

Bome vir klein tuine

#1 Notsung

Ander volksname Witolienhout, witolyf
Botaniese naam Halleria lucida

As jy voëls wil lok, is die notsung, ’n pragtige boom of groot struik, een van jou beste keuses. Dit het ’n spreidende kroon en blink groen blare aan afwaarts geboë takke. Hy is taai en groei vinnig, en sal in al nege provinsies gedy. Die boom vaar op sy beste in voedingryke grond wat goed dreineer en deur die jaar water kry – hoewel dit tye van droogte sal deurstaan.

  • Immergroen
  • Inheems
  • Groei 2–5m hoog as struikagtige boom
  • Blomme is buisvormig, oranje tot baksteenrooi of geel, en baie ryk aan nektar; dit ontwikkel later groen bessies
  • Verkies volson

#2 Japanse ahorn

Ander volksnaam Japanse esdoring
Botaniese naam Acer palmatum

Die kouebestande Japanse ahorn is ideaal vir ’n klein tuin en spog met ’n aantreklike ronde vorm en treffende helderrooi-oranje herfsblare. Die boom, wat meer geskik is vir binnelandse tuine, vereis grond wat goed dreineer en het veral in droë weer matige water- vereistes. In warm, droë streke soos die Hoëveld vaar hy die beste aan die suidelike of oostelike kant van ’n huis. Die boom is ook besonder geskik as bonsai.

  • Bladwisselend
  • Uitheems
  • Groei sowat 5m hoog
  • Asemrowende herfsblare
  • Verkies volson tot halfskadu
Groot of klein?

Wanneer jy ’n boom koop, hou die grootte van jou tuin en die boom se wortelstelsel in gedagte. Hoe kleiner die boom, hoe kleiner die invloed van sy wortelselsel. Groot bome soos die treurvy (Ficus benjamina) het ’n kragtige wortelstelsel en is net geskik vir baie groot tuine.

’n Boom se groeiwyse hang ook af van die klimaat en omstandighede waarin dit groei; vind by jou kwekery uit of ’n boom geskik is vir jou tuin en plaaslike toestande. Wees versigtig wanneer jy ’n boom naby ’n grensmuur, swembad, plaveisel of ondergrondse pype plant – maak seker die wortelstelsel van die boom wat jy gekies het, sal nie dié strukture beskadig nie.

#3 Swartbas

Volksnaam Swartbas
Botaniese naam Diospyros whyteana

Die sierlike swartbas vorm ’n pragtige, ronde struik of klein boom met blink donkergroen blare. Dis ’n redelik vinnige groeier wat ook in ’n netjiese heining of skerm gesnoei kan word. Jy kan die boom selfs in ’n pot plant, mits jy hom gereeld natmaak. Met gereelde toediening van kompos, mis of anorganiese bemesting sal dit sterk en gesond groei. Die boom is geskik vir alle streke in Suid-Afrika en sal voëls na jou tuin lok.

  • Immergroen
  • Inheems
  • Groei tot 5m hoog
  • Geurige roomkleurige blomme gevolg deur ballonagtige vrugpeule
  • Verkies volson tot halfskadu

#4 Luiperdboom

Ander volksnaam Brasielysterhout
Botaniese naam Libidibia ferrea sin. Caesalpinia ferrea

Hoewel baie mense dink dié gewilde landskapboom is inheems, is dit seker een van die mooiste immigrante uit Brasilië. Hy kry sy naam danksy die unieke merke op sy bas. Die boom gooi ligte skadu, wat dit ideaal maak vir ’n gemengde blombedding of grasperk. In kleiner tuine word groepe van dié bome dikwels bymekaar geplant om ’n klein woud te vorm. Hy vra min sorg, matige hoeveelhede water en sanderige grond wat goed dreineer. Omdat die boom ’n aggressiewe wortelstelsel het, kan dit in warmer streke soos die Laeveld en KwaZulu-Natal taamlik groot word.

  • Bladwisselend
  • Uitheems
  • Groei tot 8m hoog; hoër in warm klimate
  • Dra in die somer geel blomme
  • Verkies volson of ligte skadu
’n Boom is ’n langtermyn-belegging; doen jou huiswerk sodat jy die regte keuse kan maak!
Immergroen of bladwisselend?

Net omdat bladwisselende bome hul blare in die herfs afgooi, maak dit nie noodwendig ’n slegte keuse nie. Hier is Neville Orsmond se raad:

  • Die voordeel van ’n bladwisselende boom is dat dit jou huis koel hou in die somer, maar in die winter laat die kaal takke son en lig deur. Dié bome vertoon ook die seisoenswisseling in hul asemrowende kleureprag in die herfs en dramatiese skelet in die winter, om nie te praat van daardie eerste brose botsels vroeg in die lente nie. Moet net nie ’n bladwisselende boom naby ’n swembad plant nie – jy sal gedurig blare moet uitskep!
  • Plant immergroen bome effens weg van die huis af. Hulle is meer geskik as skerms vir beskutting of privaatheid deur die jaar. En onthou, die meeste grasse, selfs kikoejoe, sukkel maar onder ’n immergroen boom.

Bome vir middelslag-tuine

#5 Drolpeer

Ander volksname Gewone drolpeer, blompeer
Botaniese naam Dombeya rotundifolia

Die snelgroeiende drolpeer het nie ’n aggressiewe wortelselsel nie, wat dit ’n gewilde tuinboom maak. Wanneer dié pragtige boom in volle blom is, lyk dit kompleet soos die gewone peer (Pyrus communis) – vandaar sy volksname. Drolpeerbome maak ’n spoggerige vertoning met hul geurige wit blomme vroeg in die lente wat voëls, skoenlappers en bye lok. Die boom hou van leemgrond, is bestand teen ryp en droogte, en vaar die beste in Mpumalanga en KwaZulu-Natal.

  • Bladwisselend
  • Inheems
  • Groei 3–6m hoog, maar kan tot 10m hoog word
  • Massas roomwit (soms pienk) bloeisels gevolg deur klein bruin vrugte
  • Verkies volson

#6 Wildepeperboom

Ander volksname Breekhout, teerhout, tierhout
Botaniese naam Loxostylis alata

Die droogtebestande wildepeper word onder gunstige toestande taamlik groot, maar kan ook ’n digte struik vorm, wat dit nuttig maak as skerm- en grensplant. Dié vinnige groeier kan matige ryp verduur en vaar die beste in die Oos- en Wes-Kaap en KwaZulu-Natal. Hy verkies sanderige tot leemgrond en matige hoeveelhede water. Probeer om nie die wortelbal te versteur wanneer jong bome uitgeplant word nie.

  • Immergroen
  • Inheems Groei 5–8m hoog
  • Geurige, opvallende pienk blomme met prominente kelkblare in die somer; bome het óf manlike óf vroulike blomme
  • Verkies volson
Het jy geweet?
Die volksnaam “teerhout” verwys waarskynlik na die olierigheid van die vrugte, wat moontlik gebruik is of herinner aan die ghries waarmee die pioniers van ouds hul waens geolie het. Die naam “tierhout” was vermoedelik ’n spelfout, hoewel sommige mense glo dis omdat luiperds (dikwels “tiere” genoem) hul naels op die bas skerpgemaak het. “Breekhout” kan verwys na die feit dat die hout nie besonder sterk is nie.
Bron plantinfo.co.za

Foto Carol Knoll

#7 Laventelboom

Volksnaam Laventelboom
Botaniese naam Heteropyxis natalensis

Danksy ’n netjiese kroon en roomkleurige stam met gekraakte bas wat afdop, maak die laventelboom ’n mooi fokuspunt. Wanneer jy die blare en takke kneus, ruik dit net soos laventel! Die boom groei natuurlik in die binnelandse en kusstreke van KwaZulu-Natal, maar kom ook in Mpumalanga en Gauteng voor. Dit kan ook dekoratief wees in ’n klein tuin en die geurige blomme lok verskeie voëls, bye, perdebye en skoenlappers. Die boom groei redelik stadig en vra komposryke grond en ’n goeie deklaag, en moet gereeld water kry.

  • Bladwisselend
  • Inheems
  • Groei tot 10m hoog
  • Klein, geurige roomkleurige tot geel blomme gevolg deur donkerbruin vruggies
  • Verkies volson

Foto Getty Images

#8 Australiese frangipani

Volksnaam Australiese frangipani
Botaniese naam Hymenosporum flavum

Ondanks sy volksnaam is die boom botanies geensins verwant aan die frangipani (Plumeria) nie, hoewel sy soetgeurige blomme baie aan die frangipani herinner. Weens sy slank groeiwyse is dit ’n puik boom vir mediumgroot en klein tuine. Dit verkies grond wat goed dreineer en ryk is aan voedingstowwe, het matige waterbehoeftes en vaar die beste in die rypvrye subtropiese dele van die land wat goeie somerreën kry.

  • Immergroen
  • Eksoties
  • Groei tot 10m hoog
  • Soetgeurige, roomgeel blomme
  • Verkies volson
Plant soos ’n kenner

Dis dalk ou nuus, maar dit bly waar: Moenie jou R200-boom in ’n R2-gat plant nie. Wouter Kruidenier gee raad:

Grootte van die gat

’n Gemiddelde 20 kg-boom moet in ’n 1 m²-gat geplant word – vierkantig en nie rond nie, sodat die wortels kan uitsprei en nie in die rondte groei nie.

Voorbereiding 

Wanneer jy die gat grawe, hou die goeie bogrond eenkant. Gooi enige klei- (rooierig) of sandgrond (ligbruin) wat jy raakgrawe weg; vul die gat liewer met ’n mengsel van komposryke gekoopte bo- grond en jou eie goeie bogrond. Moenie kompos op sy eie gebruik nie, want dit kan die wortels brand. Meng beenmeel en stadig vrystellende kunsmis by vir nog beter resultate.

Plant

Plant die boom net so diep as wat dit in die sak was; vul indien nodig die gat weer op tot die sak gelyk met die grondoppervlak staan wanneer jy dit in die gat laat sak. Trap die grond effens vas sodat die boom nie te veel sak as die grond kompakteer nie. Indien die wortelbal bo uitsteek, plant die boom effens dieper sodat die wortels onder die grond is om uitdroging te verhoed.

Tyd van die jaar

Dit hang van die klimaat af, maar in die meeste gevalle is die lente die beste tyd om bome te plant. In die Wes-Kaap is dit goed om in die winter te plant sodat die boom se wortelstelsel genoeg water kry en gevestig kan raak voor die groeiseisoen begin. Teen die kus moet jy liefs nie plant voordat die winter verby is nie, omdat die winterwinde te koud vir ’n jong boom is.

Bome vir groot tuine

#9 Witpeer

Volksnaam Witpeer
Botaniese naam Apodytes dimidiata

Die witpeer is ’n netjiese boom wat taamlik vinnig groei, nie ’n aggressiewe wortelstelsel het nie en wat jy as heining, in ’n pot, in die middel van jou grasperk of in ’n gemengde blombedding kan plant. Hy groei goed in kusstreke van die Kaap tot KwaZulu-Natal en Gauteng, en gooi regdeur die jaar lieflike skadu. Plant hom in vrugbare grond met baie kompos en organiese materiaal. Die lieflike geur van die blomme lok insekte, terwyl die vrugte nie vlesig is en gevolglik op geplaveide oppervlakke mors nie.

  • Immergroen
  • Inheems Groei 7–20m hoog
  • Klein wit en geurige blomme gevolg deur bessie-agtige vrugte
  • Verkies volson

#10 Waterboom

Ander volksname Waterhout, without
Botaniese naam Ilex mitis

Die waterhout het ’n pragtige, ronde blaredak en reguit stam met aantreklike bas en bessies wat voëls en skoenlappers lok. Hy groei enige plek in die land, wat beteken dis ook geskik vir koue tuine wat ryp kry. Dié redelik vinnige groeier verkies sanderige tot leemgrond en moet gereeld water kry. Hoewel hy maklik uitgeplant kan word, moet jong bome beskerm word. As jy wil seker maak jou boom dra vrugte, plant ’n klompie bome bymekaar en verwyder later die ekstra manlike bome.

  • Immergroen
  • Inheems
  • Groei 10–25m hoog
  • Klein wit blomme met ’n soet geur; verskillende bome het óf manlike óf vroulike blomme
  • Verkies volson

#11 Riviervaderlandswilg

Ander volksname Rooiblaar, rooiblad
Botaniese naam Combretum erythrophyllum

Dié gewilde skaduboom met sy breë blaredak groei heel tevrede in groot tuine regoor Suid-Afrika. Hy is droogte- en rypbestand en sal selfs in ’n Karoo-tuin oorleef! Dis ’n vinnige groeier wat binne drie jaar 4–6m hoog kan word. Plant die riviervaderlandswilg in komposryke grond en gee gereeld water.

  • Bladwisselend
  • Inheems
  • Groei 10–13m hoog
  • Roomkleurige tot geel blomme met ’n soet geur en pragtige gevleuelde sade
  • Verkies volson

Foto Lukas Otto

#12 Wildekastaiing

Ander volksnaam Kaapsekastaiing
Botaniese naam Calodendrum capense

Die wildekastaiing is ornamenteel en geskik as fokus- óf skaduboom. Die boom groei oral in Suid-Afrika en is dikwels immergroen aan die kus, maar bladwisselend in die binneland. Hy vaar op sy beste in vrugbare, komposryke grond met heelwat vogtigheid – veral in die lente en somer – en hou van ’n warm, sonnige plek in die tuin. Die boom blom selde voor hy sewe of agt jaar oud is, maar dan beloon hy jou met ’n skouspel wat voëls en skoenlappers lok.

  • Immergroen, of bladwisselend in die binneland
  • Inheems Groei 7–20m hoog
  • In blomtyd is die hele kruin pienk
  • Verkies volson
KONTAKTE
Bronne
  • Creative Gardening with Indigenous Plants deur Pitta Joffe (Briza, 2003)
  • pza.sanbi.org
  • plantinfo.co.za
  • gardeninginsouthafrica.co.za
  • plantculture.co.za
  • smallfootprintfamily.com