Skets: Fred Mouton
Skets: Fred Mouton

Die trekmense sou die Maandag die breekgoed begin pak, die Dinsdag daarmee voortgaan en die lorrie begin laai. Die Woensdag die laaiwerk voltooi en vertrek.

Die gordyne is afgehaal en die vensters staar my aan met pêreloë soos dié van ’n blinde. Die ornamente is verpak en selfs van die meubels is in karton en plastiek toegedraai.

Rina het só hard gewerk om van hierdie huis ’n tuiste te maak waar ’n koning nie sou skaam kry om sy intrek te neem nie. Nou is dit asof iemand met ’n breë kwas swart verf ’n pragtige skildery toegetakel het sodat daar van die kunswerk niks oorgebly het nie. Die trekmense het haar kunswerk in een oggend vernietig – vir altyd.

Ek het gehuil. Nie snikhuil nie, maar trane wat by die oorloop van my oë uitstroom en oor my wange biggel. Ek het my kierie geneem en ’n laaste keer by die voordeur uitgestrompel.

Die bure

Die bure en ons was die enigste Afrikaners wat in Hythestraat, Ramsgate, gewoon het. Ons het nie veel met hulle te doen gehad nie, behalwe ’n waaigroet wanneer ons by mekaar verbyry. Tog was die man vriendelik genoeg om toe hy vir middagete by sy huis kom en die lorrie voor my hek sien, in te kom en te groet.

Langs hom het ’n Belg gewoon toe ons in 2003 hier ingetrek het. Ons het probeer om elke laatmiddag so ’n entjie te gaan stap; gewoonlik net tot by die hoek van die straatjie. Só het ons hom ontmoet en het Rina, met haar gebruiklike vriendelikheid, ons aan hom voorgestel en ’n kort gesprek op tou gesit.

Ná die Belg se skielike afsterwe was die volgende bewoners ook uitlanders. Groot man. Groot vrou. BMW. Vier brakkies wat ’n verskriklike lawaai opgeskop het wanneer ons verbyloop. Ook ’n groterige bruin hond. Sy baas het ons ewe trots vertel dat dit ’n Deense hond is. Ons het na mekaar gekyk, niks gesê nie, maar net gedink hy moet by óns hek verbyloop as hy Deense honde wil sien.

Die man en sy vrou het blykbaar iets met die X-straalbedryf te doen gehad. Albei kon dwarsdeur jou kyk en jou nie raaksien om te groet nie.

Die volgende huis was ’n vakansiehuis, en langs dit was Wendy se huis. ’n Hartlike mens. Moes ook al naby die tagtig gewees het, maar so nou en dan vang Johannesburg haar en dan gaan sy so ’n week of wat na hulle plaas in die Vrystaat, of kom Ramsgate toe, meestal alleen, maar in vakansies met ’n seun en sy familie. Haar man was ’n werkolis wat verkies het om in sy kantoor te bly.

Ek het die labradors, Lila en Buks, gestreel. In die stilligheid het ek egter gedink: “Honne, julle sal nie kan saamgaan Sesmylspruit toe nie, maar ek het vir julle ’n nuwe pa en ma gekry. Baie goeie mense, wat julle beter sal versorg as wat ek dit gedoen het. Julle sal gou van my vergeet, maar ek sal nog baie lank na julle verlang.”

Langs Wendy het Anneke gewoon. Sy het musieklesse gegee. Ek is seker sy kon dinge hoor wat ons gewone mense nie kon hoor nie, amper soos Beethoven.

Een of twee keer in die jaar het sy haar vriende op ’n Sondagmiddag genooi na ’n konsert by haar huis. Die enigste toegangskaartjie was jou stoel en ’n bordjie eetgoed. Daar was die klavier en ’n viool. Ook ’n tjello, ’n klarinet, soms ’n trompet, dikwels ’n blokfluit, en eenkeer selfs ’n harp. Hulle het ligte klassieke musiek gespeel. Baie mooi.

Langs Anneke was ’n vakansiehuis. Ek weet nie of die eienaars Vrystaters was, of dat hulle net aan Vrystaters verhuur het nie, maar daar het net FS-motors voor die huis gestaan in vakansietye.

Langs die vakansiehuis het die Duitser Herr Doktor gewoon. Hy en sy vrou het hier kom aftree. Hy is ’n paar jaar ná haar dood met hulle huishoudster getroud. ’n Wyse besluit. Sy was ’n regte Duitse hausfrau, en dit het gelyk asof sy lekker kon kook. Geen wonder dat die Belg gereeld by hulle gaan eet het nie.

Daar was ook dierelewe in ons straat, soos die boomdassie wat, skynbaar diep in gedagte, doodstil op ’n tak sou sit en dan skielik, asof hy ’n blink gedagte gekry het, weggeskarrel het om op ’n ander plek weer doodstil te sit.

Daar was ook blouape. Periodiek het ’n trop hulle opwagting in ons buurt gemaak. Hulle was besonder komieklik in die tyd wanneer die kleintjies gebore word. Dan het daardie kleintjies, hoewel nog maar ’n dag of twee oud, soos nete aan hulle ma’s vasgeklou wanneer hulle van tak tot tak spring.

Afskeid neem

Stadig het my seun, Wynand, die kort straatjie uitgery. My oë het geswem van die herinneringe. Bo het hy regs gedraai en toe weer regs in die ou Suidkuspad, verby The Waffle House. Daarvan het ek en die kinders die vorige middag afskeid geneem.

The Waffle House was een van ons gesin se tradisies. Vandat Rina en ek die tweede keer in 1960 op Margate was, het ons met elke vakansie daardie plek besoek. Sy naam was toe The Teahouse of The Blue Lagoon, maar van die begin af het hulle wafels verkoop. Vroeër jare was daar ’n keuse van omtrent vyf soorte stroop en ons het elkeen probeer.

Later toe ons op Ramsgate gaan woon het, het ons ten minste een keer per maand die plek besoek. As die weer onplesierig was, het ons binne gesit, anders op die oop balkon ten aanskoue van die wewers wat vlak voor ons oë hulle pasgeboude huisies aan die wyfies geadverteer het, byna soos baie opgewonde huisagente.

Dalk sou van die kinders weer The Waffle House ’n keer besoek, maar ek beslis nie. Ons het met trane in ons oë afskeid geneem van die plek waaraan soveel herinneringe verbind was. Niemand het ’n woord gesê nie. Ons is terug na die motor toe.

Toe oor die krom brug oor die Bilan-hlolorivier verby die Portugees se Fish & Chips-plek. Ek weet dat in korrekte Afrikaans ons moet praat van vis en aartappelskyfies, maar na my gevoel is daar egter ’n hemelsbreë verskil tussen vis en tjips, en vis en aartappelskyfies.

Vis en aartappelskyfies eet ’n mens aan tafel met genooide gaste, ’n wit tafeldoek en netjiese eetgerei wat ’n vismessie insluit. Vis en tjips eet ’n mens met jou vingers op enige plek – die straat se randsteen is ook reg.

Die eerste keer dat ek vis en tjips geëet het, was dit sonder die vis. Ons was vier vriende en een van hulle was dié dag ’n groot finansier. Hy het ’n tiekie gehad.

Ons sakgeld in daardie tyd was een pennie per week. Dit was nie baie geld nie, maar genoeg.

In die venster van die viswinkel was ’n kennisgewing: “Regular – 3p, Large – 6p, Large with fish – 9p”. Om dus ’n klein pakkie tjips te kon koop moes jy drie weke jou pennies spaar. Dit het getuig van ’n ongesonde toepassing van wilskrag.

Ons het almal op ’n ry die winkel ingestap, die ryk man vooraan, wat met ’n vuil hand die tiekie gewys het en toe na die tjips. Ek het agter gestaan en my aan die heerlike reuke verlustig. Die Griek het ’n draadmandjie in die vorm van ’n pan geneem, ’n klompie tjips ingeskep en in kokende olie gedompel. Toe ruik alles nóg lekkerder.

Ná ’n rukkie het hy die draadpan uitgehaal en die inhoud op waspapier uitgegooi en gebrom: “Sot en Sos?” Ek het nie geweet wat dit beteken nie. Ons ryk vriend het egter entoesiasties sy kop geknik, die Griek het sout oor die tjips gegooi, en toe asyn, die spulletjie in waspapier toegedraai en daarna omhul met koerantpapier, en die pakkie oorhandig.

Buite op die stoep het die ryk man die reëls verduidelik. Hy is die eienaar, dus sal hy drie tjips neem, dan kan vriend nommer een een tjip kry. As eienaar kry hy dan weer drie tjips, en dan kry vriend nommer twee sy een tjip. Weer kry hy sy drie en nommer vier kry sy een tjip. Raai wie was vriend nommer vier! Ek was bang dat ek hoegenaamd nie aan die beurt sou kom nie, maar dit het tog reg uitgewerk. Nadat elkeen van die vriende omtrent vyf tjips gekry het, het ek die heel laaste tjippie gekry. Die eienaar kon die waspapier aflek en só die heel laaste Sot en Sos kry.

Wynand ry stadig verder en ons draai af na die vakansiewoonstel, waar ek twee aande gaan slaap voor my vertrek na Sesmylspruit, Pretoria. ’n Rukkie later is die dogters, Riki en Nelia, ook daar.

Ons het geëet en ek het gaan lê vir my tweede laaste nag aan die Suidkus. Baie gedagtes het deur my kop gemaal, maar ek het tog uiteindelik aan die slaap geraak.

Die volgende dag het Nelia en ek by die woonstel gebly terwyl die ander twee toesig gaan hou het oor die laaste deel van die trekkery. Laat agtermiddag is alles reg en Wynand het vir ons by die Portugees vis en tjips gekoop. Maar ek kon nie eet nie. My maag was vol. Dis al die trane, dink ek.

Die volgende oggend het ons in die pad geval Gauteng toe. Die kinders wou aanvanklik nie dat ek bestuur nie, maar nadat ek verduidelik het dat dit waarskynlik vir my ook die laaste keer sal wees dat ek langpad bestuur, het hulle ingestem, mits ek sal praat sodra ek moeg word. Stadig het ek weer in die ou Suidkuspad afgery, oor die brug verby The Waffle House, en by Alfredrylaan ingedraai, op pad na die tolpad.

By die afrit na die tolpad het ek onthou dat dit gewoonlik die plek was dat ek voet in die hoek moes sit om betyds by die kerk uit te kom.

Om die een of ander rede het Rina daarin geslaag om altyd ’n bietjie laat te wees op ’n Sondagoggend. Nie verskriklik laat nie, net laat genoeg dat ek moes jaag om betyds te wees. Rustig het sy dan haar sakkie met die naelvyltjie uitgehaal en haar naels reggevyl. Ek het dan gewoonlik vir haar ’n pepermint gegee en elke keer het sy my met soveel dank en liefde aangekyk soos wat ’n jongkêrel maar kan hoop om te ontvang nadat hy vir sy meisie ’n groot boks sjokolade gegee het. Dit vir ’n pepermint. En dit het elke Sondag gebeur, asof dit elke Sondag ’n totaal nuwe optrede van my kant was.

Skets: Fred Mouton
Skets: Fred Mouton

Die honde

Onder die Margate-afrit deur kry ’n mens die Dierebeskermingsvereniging.

Toe ons pas ná my aftrede in 1997 van die Rand na die Suidkus getrek het, het ons eers op Margate gewoon. Hier het ons twee honde, Arri en Fiela, deurgeloop onder ’n vlooiplaag. Iemand gee toe die raad dat ons hulle moet laat “dip” by die DBV. Met ’n groot gesukkel het ek Arri in die motor gekry, want hy het niks van motorry gehou nie. By die DBV het ek betaal vir die gebruik van hulle diptenk, of wat ook al hulle dit noem. Ek het ook gevra of een van hulle werkers my met die proses kan help.

Toe Arri die dip ruik, steek hy vas soos ’n donkie. Ek het aan sy halsband getrek en my medewerker het by die boude probeer stoot. Ons het hom tot by die rand van die tenk gekry, maar daarna het vreemde dinge gebeur. Ek en my medewerker het die meeste dip aan ons klere gehad en Arri was kurkdroog!

Met groot gesukkel het ek vir Arri terug in die motor gekry, waar hy (met ’n glimlag?) op die agterste sitplek gaan sit het terwyl ek sopnat agter die stuur ingeskuif het.

Die enigste gevolg van die gebeurtenis was dat ek vir die volgende ses maande geen probleem met vlooie gehad het nie.

Die jare het voortgerol en ons het besluit om een van Fiela se kinders te hou vir wanneer Arri te oud sou word. Dit was Pote, ’n gebore politikus. Hy het daarvan gehou om sy eie stem te hoor en dus eindeloos geblaf. Skuins teenoor ons was ’n groot blok woonstelle, Santana.

Wanneer Pote blaf, kom die eggo van Santana terug en vir die politikus in hom het dit blykbaar gevoel asof hy ’n gehoor het wat dit met hom roerend eens is. So ’n jong hond het baie energie, en as hy nie politieke toesprake blaf nie, wil hy speel.

Arri was beslis te oud vir sulke dinge en toe ek eendag in ons lapa sit, het hy stram naby my by die ou skoorsteen gaan lê. Ek was besig met iets en dit was ’n tydjie voordat ek na hom gekyk het. Hy het opgehou asemhaal. Sommer so stil-stil is hy by my dood. Weer skakel ons die DBV. Ja, vir ’n fooi sal hulle die hond kom haal. Ek het sy sagte ore gevryf en hom vertel watse wonderlike hond hy was totdat die bakkie gekom het om hom weg te neem.

’n Jaar of wat daarna het ons na Ramsgate getrek. Daar het die honde hulle verlustig in die aankoms van die ape. Met oorverdowende lawaai het moeder en seun vir die ape vertel net wat hulle van die ape dink en byna beroerte gekry oor die ape wat hulle net buite bereik koggel.

Toe begin Fiela se linkeroog traan. Elke dag ’n bietjie erger. Die veearts het gesê dis ’n kankergewas agter die oog wat die kakebeen aantas. Dit was die Vrydag. Die Saterdag en Sondag het ons vir Fiela goed dopgehou en teen Sondagaand was dit duidelik dat sy nie meer gemaklik kan eet nie. Daar was net een besluit om te neem en die Maandag het ons vir Fiela weer veearts toe geneem om haar te laat uitsit. Woordeloos is ons terug huis toe.

Gewoonlik wanneer ek vir Fiela geneem het vir haar inspuiting, het Pote opgewonde rondom die motor gedans en deur die ruite sy ma gesoek, en was daar groot opgewondenheid wanneer sy uitklim. Hierdie keer het Pote net een keer om die kar geloop en toe saam met ons na die huis gedraai asof hy geweet het.

Uiterlik het dit gelyk asof Pote die status van Enigste Hond geniet, maar ek dink binnekant het hy gehuil. Hy is toe self skielik dood een Saterdagoggend ’n paar maande later. Nes sy pa, stil in ons teenwoordigheid. Dis Saterdag en ek skakel weer die DBV. Ja, hulle sal hom kom haal.

Ons het die volgende week die labradorboetie en -sussie gekry, Lila en Buks. ’n Mens moet so gou as moontlik ’n hond wat dood is met ’n ander een vervang om sy gedagtenis lewendig te hou.

Dit was ons belewenisse met die DBV.

Izotsha

Die volgende afrit sou die een by Izotsha wees. Toe ons pas by Margate aangekom het, het ons ’n keer die uitdraaipaadjie na Izotsha geneem. ’n Paar kilometer van die ou Suidkuspad kom jy oor ’n bultjie skielik af op ’n pragtige ou kerkie waar die Duitse gemeenskap een of twee maal per jaar ’n verkoping hou van allerlei handgemaakte goed, asook vleis, hoofsaaklik wors.

Later het ek in die koerant gelees dat iemand by Izotsha ’n privaatbegraafplaas gaan oprig en ons het gaan kyk. Die ou plaasopstal staan tussen ’n hele aantal wildevybome. Eenkant – dit het vir my gelyk of dit die ou vrugtetuin kon wees – was ’n aantal grafte. Ons het daarna gekyk soos die meeste mense na ’n begraafplaas kyk: vir kennisname, sonder veel belangstelling. Ons het egter nie geweet dat die sand in God se uurglas vir Rina vinnig besig was om uit te loop nie. Sy het ’n geruime tyd moeg gevoel. Ons het ’n afspraak vir die Woensdag gekry. Die dokter het haar ondersoek, niks besonders fout gevind nie, en toe met haar oor kuns gesels. Hy het ook geskilder en gesê sy moet meer dikwels skilder.

Die Donderdag het sy heeldag aan ’n seetoneel geskilder. Laat agtermiddag het sy huis toe gekom, nie heeltemal tevrede met haar weergawe van die see nie. Vrydag het sy allerlei goed reggepak en weggepak. Ons is op die gewone tyd bed toe.

In die nag het ek wakker geword om badkamer toe te gaan en gemerk dat haar kant van die bed leeg is, maar sien toe dat sy in die gastekamer is, waarskynlik om te lees. Ons het dit dikwels gedoen om mekaar nie te steur nie. Toe ek by die gastekamer verbyloop, vra ek haar wanneer sy kom slaap en haar antwoord was: “Gaan lê maar, ek kom netnou.” Ek is bed toe en het gou aan die slaap geraak.

Toe ek die môre wakker word, lê sy agter my rug. Ek het versigtig opgestaan, gaan stort en eet en toe verder gaan lees aan my boek. Ons het die afspraak gehad dat as sy later wou slaap as gewoonlik, ek haar rustig moet laat lê. Toe dit egter halfelf word, het ek besluit om haar wakker te maak anders sou sy die nag nie kon slaap nie.

Toe ek die gang afloop na ons kamer, het ek saggies begin roep: “Ounooi, Ounooi, dis opstaantyd.” Met die oopstoot van die deur het ek gemerk daar is fout. Rina het met haar hoof op haar regterhand gelê, maar het ’n bleekwit kleur gehad. Ek het dadelik om die bed na haar kant toe geloop en haar voorhoof gevoel. Dit was koud. Nie koud soos in die winter nie – daardie koue kom van buite. Hierdie koue kom van binne. Ek was verward en het nie geweet wat om te doen nie. Ek moes iemand by my kry.

Marika! Sy woon naby en was ’n verpleegsuster. Sy sal weet wat aangaan. Ek het na die studeerkamer gegaan om haar te skakel, die gehoorstuk opgeneem en toe weer neergesit. Ek is mos laf. Dit is ’n droom.

Ek het weer slaapkamer toe gegaan, maar alles was nog dieselfde. Dit is nie ’n droom nie. Maar dit kan ook nie die werklikheid wees nie. Vanmôre vroeg het sy dan nog met my gepraat. Ek is weer studeerkamer toe en skakel Marika.

Ek is terug na haar en vryf haar voorkop tot die voordeurklokkie lui. Ek gaan maak oop, en Marika stap deur na die slaapkamer na haar kant van die bed en voel by die groot aar aan die kant van die nek. Sy skud haar kop. Rina is weg.

Marika vra of sy die dominee moet roep. Hy is naby die lughawe waar die gemeente pannekoek bak vir die lugskou. Ek sê: “Nee, moet hom nie lastig val nie.” Ek dink aan my eie bedieningstyd: Môre is Sondag, dan het hy twee preke om te lewer.

Maar ’n rukkie later is dominee Danie daar. Ook ons vriende Ed en Anette. Ds. Danie lees uit die Bybel en bid. Iemand sê: “Ons moet ’n dokter kry.” Marika bel vir dr. Mostert en vyf minute later stap hy die slaapkamer in. Met sy stetoskoop luister hy na die groot aar by die nek en toe haar bors. “Sterkte! Julle kan Maandag die sterftesertifkaat by my spreekkamer kom kry.” Hy praat hard en kortaf asof hy gevoelloos is. Maar hy is nie. Hy is ’n meelewende mens. Het julle ’n begrafnispolis? Ek dink dit is Ed wat dit gevra het. Ja, twee, albei al lankal opbetaal. Kry hulle.

Toe tref dit my: Rina moet begrawe word? Maar ek kan dit mos nie toelaat nie. Om haar in ’n kis te plaas en onder die grond te begrawe! Dis ongehoord. Dis barbaars. Die ander kyk my aan asof iets absoluut gewoons gaan plaasvind.

Die lykswa kom aan en ek wonder wat ek vir die bure sou sê as hulle my môre sou vra wat die lykswa op my werf gemaak het. Dan sal ek maar moet vertel dat dit ’n nagmerrie was.

Ek stap saam na die lykswa. Voor hulle die agterdeur kan toemaak, keer ek eers. Ek neem die laken oor Rina se gesig weg en streel vir oulaas oor haar voorhoof. Stadig bedek ek haar gesig weer met die laken.

Hulle ry agteruit die straatjie in en draai om weg te ry. Ek lig my hand op om vir haar tot siens te wuif. Dan verstyf my hand. Sy kan dit nie sien nie en kan ook nie terugwuif nie. Ons het dit altyd gedoen as die een wegry, al was dit net vir vyf minute. Nou sal dit nooit weer gebeur nie.

Stadig stap ek terug na die huis. Die labradors is onder my voete en wil speel. Hulle verstaan niks van die dood nie. Ek ook nie. In die slaapkamer is Anette en Marika besig om die bed met skoon linne oor te trek. Dan vra Marika of sy nog iets kan doen, anders moet sy huis toe gaan en kos kook. Ed en Anette doen dieselfde. Aan almal sê ek dat hulle maar kan gaan, ek sal regkom. Ds. Danie Venter bied ook aan om te bly, maar ek wys dit van die hand. Ek moet alleen wees.

Dan is almal weg en ek is alleen. Ek praat met die honde, maar hulle stel nie belang nie. Ek stap na die telefoon om familie en vriende in kennis te stel.

Of ek die middag geëet het, weet ek nie. Uiteindelik kom die kinders. Dit is trane. Dit is uitvra. Daar is die onwerklikheid dat hulle ma nie meer daar is nie. Dan moet ons gaan slaap, want 9 vm. begin die kerk.

Ons gaan sit op ons gebruiklike plek, ek tussen die twee dogters. Aan die einde van die diens word dit afgekondig en die gemeente staan op as teken van meegevoel. Ek was nog altyd die een wat opgestaan het vir ander mense. Nou is dit vir my. Dit voel verkeerd.

Ná ete en ’n kort slapie het ons koffie gedrink en begin gesels. Soms het ons gelag oor snaakse dinge wat Rina gedoen of gesê het. Ons het mekaar getroos deur ons teenwoordigheid by mekaar.

Maandag het die dogters begin om hulle ma se klerekas op te ruim en ek was verbaas oor hoe baie van haar klere hulle wou gehad het. Hulle het altyd ’n groot bewondering gehad vir haar smaak en vermoë om kledingstukke bymekaar te laat pas.

Dinsdag moes ’n paar van die kinders huis toe gaan ter wille van werk, of man en kinders. Teen die naweek het almal teruggekeer, met die kleinkinders. Toe was dit Sondag, kerk toe. Maandag sou die begrafnis wees.

By Izotsha se begraafplaas het die mense gewag. Nadat ek hulle gegroet het, stap ons na die lykswa, waar die draers gereed staan.

Hulle neem die kis en stap stadig na die graf toe. Ek strompel agterna, ondersteun deur die twee skoondogters, Debbie en Lize. By die graf het iemand ’n stoel neergesit waarvan ek dankbaar gebruik gemaak het.

Toe sing ons Ps. 146:1: “Prys die Heer met blye galme, o my siel daar’s ryke stof.” Ander mense vind dit seker vreemd dat Christene by die graf kan sing van Prys die Heer. Tog kan ons dit doen, nie omdat ons by die graf die oorledene wil prys nie, maar ons prys die Here vir die gawes wat Hy aan hom/haar gegee het, en dat ons soveel jare van die persoon se geselskap kon geniet het. Ons glo dat dié een nou huis toe is.

Die begrafnisondernemer trek die bande onder die kis uit en rol dit op. Grawe word nader gebring. Die geluid toe die eerste kluite op die kis val, sal ek nooit vergeet nie. Almal help, ook die kleinkinders. Toe die werk voltooi is, stap ons stadig na die motors. Graf 359 is nie meer leeg nie.

Ná die diens en tee-en-koffiedrink, het almal uitmekaargespat. Sommige moes nog Johannesburg toe om die volgende dag te werk.

Toe is ek alleen. Regtig alleen. Dikwels het ek my verbeel dat ek Rina by die gang hoor afstap. Maar dit het ook verminder en later verdwyn. Die dae het weke geword en die weke maande.

Die kinders het moeite gedoen om elke nou en dan vir ’n paar dae te kom kuier. Maar met hulle vertrek het ek twee keer so eensaam gevoel.

My gesondheid het nie verbeter nie, totdat dit vir my duidelik was dat ek nie langer alleen kan bly woon nie. Die besluit is toe geneem: Ek moet die huis op Ramsgate verkoop en Pretoria toe trek.

‘Ek het weer slaapkamer toe gegaan, maar alles was nog dieselfde. Dit is nie ’n droom nie. Maar dit kan ook nie die werklikheid wees nie. Vanmôre vroeg het sy dan nog met my gepraat.’
Skets: Fred Mouton
Skets: Fred Mouton

Na Sesmylspruit

Ek vee die trane uit my oë, ’n mens moet nie met betraande oë bestuur nie. Nelia het die hele tyd verby Izotsha na die vloer van die motor gekyk en nie my trane gesien nie.

Sy vra toe: “Huil Pa nooit nie?”

“Ja, my kind,” sê ek, “ek huil maar na binne toe.” Ek moes ook bygevoeg het: “En wanneer ek saans alleen in my kamer is.”

Met elke draai van die wiele word die afstand tussen my en Izotsha groter. Ons ry deur die tolhek. Laas was dit nog saam met Rina, maar nou het Izotsha tussenby gekom. Oral langs die pad is daar toneeltjies waaroor ons gepraat het, maar Izotsha is skielik tussenin. Ons ry verby die lughawe, agter Durban om en bereik die pad na Pietermaritzburg. Ons kom by die tolhek en my gedagtes gaan baie jare terug, toe die tolgeld nog maar net 25 sent was.

Ons het by Pietermaritzburg verby gery, asook Howick.

Howick. Dit was op ons wittebroodsreis op pad na Durban – ons het daar stilgehou om die waterval te besigtig. Ek het daar die blink idee gekry om ’n ou ideaal van my te verwesenlik en terselfdertyd ook my bruid te beïndruk. Ek het naamlik lank gewens dat ek net soos ander rykerige mense ’n “mixed grill” kan eet by die restaurant wat uitkyk oor die waterval. Ek meen dat dit ’n halfkroon (25 sent) of drie sjielings (30 sent) gekos het, wat daardie tyd baie geld was vir ’n student.

Maar toe die kos kom, was dit ’n teleurstelling: In die borde het twee eiers in vet of olie gedryf en is geselskap gehou deur ’n beef of pork sausage. Daar was ook nog ’n bordjie waarop daar twee stukke toast was, wat duidelik al die vorige dag ge-toast is en nou so hard is soos beskuit. Toe ek byt, het dit soos glasskerwe uitmekaargespat en ek was net dankbaar dat dit nie my tande gebreek het nie.

Ons reaksie op die mixed grill was “mixed”. Dit het baie jare geduur voordat ons weer probeer het om ’n mixed grill te eet. En dit het nog langer geduur voordat ons weer op Howick ’n draai gemaak het.

Die snelweë en die ompaaie rondom die dorpe het alles nou wel baie vinniger gemaak, maar het baie van die avontuur en romanse uit ’n só langpadreis weggeneem.

Een ding wat ek veral mis, is die etery langs die grootpad. Dit was ’n avontuur op sy eie. Twee dae voor jou vertrek moet daar eers ’n hoender gekoop word. By die slaghuis moet jy die hoender van die regte grootte uitsoek en probeer seker maak dat die stomme dier nie van ouderdom gesterf het nie. Dan word die hoender voorberei en in die oond gestop. Hy moet baie stadig gaar word sodat hy so sag as moontlik is en dat mens ook nog die bonus het om vir ’n lang ruk die heerlike geur van hoender-in-die-oond te kan ruik.

Die middag voor die vertrek word ’n dosyn of wat eiers gekook. Dan kom die brode sny aan die beurt en die botter opsmeer sodat dit bottertoebroodjies vorm. Die kosmandjies word afgestof en skoongemaak, die termosflesse ook, suiker en sout en peper reggesit.

Dan is daar ook ’n paar flesse met water en ’n kenfroetbottel met ’n paar jammerlappies in.

Die kinders word in die bed geboender, met die waarskuwing dat ons môreoggend gaan ry terwyl dit nog donker is. Ek lê die halwe nag met oop oë en wonder of die wekker my betyds gaan wakker maak. Uiteindelik is alles in die motor gelaai, nou net die kinders. En dan gebeur ’n merkwaardige ding. Almal slaap doodvas. Jy kan ’n klapper by hulle oor afskiet en die outjies sal deur alles heen slaap. Hulle word toegerol in ’n kombers en afgedra kar toe. Maar die oomblik as die kind se boude die sitplek raak, is daardie kind helder wakker, sonder enige sweem van slaperigheid.

Gewoonlik ’n rukkie ná sonop word stilgehou vir ontbyt. ’n Plek met bossies (vir draai loop) en bome (vir koelte) word uitgesoek. Die mandjie word uitgehaal, op die enjinkap gesit en die seën van die Here gevra. Terwyl die kinders bene rek, gooi Rina koffie in die bekers en ek hou my besig om die eiers af te dop. So in die vars lug smaak alles ekstra lekker. Elke kar wat verbyry, word toegewuif. So anders as vandag dat as jy ’n vreemdeling toewuif, hy jou agterdogtig sal aankyk. Middagete was ’n hoogtepunt. Die koue hoender in al sy bruingebraaide glorie word uitgehaal en hoewel almal weet dat die hoender maar twee boudjies het, is daar al vroeg ’n gedêps van verskillende stemme oor ’n boudjie.

Teen die tyd dat ons klaar het, is almal se gesigte en hande bedek met ’n lagie hoendervet, dit word afgewas, koffie weer uitgedeel en ons is gereed vir die grootpad.

‘Ek het daar die blink idee gekry om ’n ou ideaal van my te verwesenlik, en terselfdertyd ook my bruid te beïndruk. Ek het naamlik lank gewens dat ek net soos ander rykerige mense ’n mixed grill kan eet...’

By Shell Ultra City het ek gevoel ek word nou moeg en vir Nelia gevra om die bestuur oor te neem. My dae van ver bestuur is verby. Maar dit was vir oulaas lekker.

Ons is Van Reenenspas op en het deur die Vrystaat begin ry. Harrismith verby, Warden met sy mooi kerk na aan die snelweg, toe die tolpad na Villiers. Die mielies het mooi gestaan. Ek hoop die boere kry ’n goeie oes. Toe oor die Vaalrivier. Verby Heidelberg is dit net huise waar daar ’n paar jaar tevore nog beeste gewei het. Hoe nader ons aan Alberton kom, hoe erger word dit. Die verkeer verdig. Verby Germiston en Edenvale. In laasgenoemde was ek tot in 1997 predikant by die Gereformeerde Kerk. Toe was daar rondom die kerkgebou veld. Nou is daar ’n motorhawe en aan die oorkant van die pad ’n enorme winkelsentrum.

Uiteindelik neem ons die afrit na die ou Johannesburg-Pretoriapad. Baie van die ou laning bloekombome staan nog. Hulle was al groot bome toe ek omtrent tien jaar oud was. Is seker in die dae van die ou Zuid-Afrikaanche Republiek geplant, miskien nog deur Paul Kruger.

Reguit soos ’n pyl loop die pad tot by Sesmylspruit. Die naambord is ongelukkig verwyder en vervang met Hennops.

My pa het my nog vertel dat Sesmylspruit só genoem is as gevolg van sy afstand van Pretoria en ook omdat dit die laaste uitspanplek was op pad na die hoofstad. Daar kon die trekdiere ’n bietjie wei en water drink voor die laaste skof na die hoofstad.

’n Entjie van Sesmylspruit af het my dogter links gedraai in die mooi woonbuurt van Eldoraigne. Daar is hulle huis en daar het sy, my skoonseun en die kinders my nuwe tuiste geskep. Ek lewe in luukse, word verwen en kan dit nie beter wil hê nie. Die ander kinders en kleinkinders is ook naby en kan maklik kom kuier.

Eldoraigne was waarskynlik vroeër deel van die weidingsgebied van Sesmylspruit. So stel ek dit myself in elk geval voor. En daar kan hierdie ou os sy genadebrood eet en sy dae slyt. Hy kan hom lekker uitstrek teen die muur om die wintersonnetjie te vang en rustig te herkou aan al die lekker kos wat hy kry. Terwyl hy herkou, kan hy sy gedagtes rustig laat dwaal oor die verlede, en die lang pad wat hy afgelê het verby Izotsha tot hier.

Ek weet nie hoe ver jy al gevorder het op jou reis na jou persoonlike Sesmylspruit nie, maar ek hoop dat jy net soveel genade op jou pad ontvang het as ek op myne.

Naskrif: Hierdie is ’n verkorte weergawe van Willie Kuperus se joernaal. Ons plaas dit met vergunning van sy familie. Willie is in September 2009 oorlede.